AKSIONET POLITIKE – PARASHIKIM I QENDRUESHEM DHE GARANT PER ENERGJINE E SOTME

Prof. Ass. Sazan GURI*, *

Abstrakt

Gjithë aktiviteti i shfrytëzimit të energjisë nga burimet e parinovueshme e të rinovueshme mendohet se arrihet duke ndërlidhur tre mekanizmat bazë të energjisë si:

 (1) mundësine e gjetjes, (2) efektivitetin dhe (3) pranueshmerinë

me tre problemet bazë të saj si:

                        (1) rritjen e ekonomisë, (2) garancinë e energjisë dhe (3) mjedisin

Hyrje

Ekzistojnë të paktën 10 fusha për veprim, qe përbejnë hapa ktitike në krijimin e kushteve bazë me të cilat industria e energjisë mund të operoje ne gjithë vendin për te realizuar tre qëllimet themelore të saj si (1) mundësine e gjetjes, (2) efektivitetin dhe (3) pranueshmerinë. Detyra për secilen nga këto ka kuptim dhe rëndësi.

Në këtë kontekst, do të ketë kuptim  vlerësimi i Aksioneve Politike si:

1. Përfitimi nga dobitë e reformave të ekonomise se tregut dhe rregullimeve të përshtatshme, ku gjejnë vend problemet si liberalizimi në nivel kombëtar, privatizimi dhe  harmonizimi regjional.

2. Mbatja hapur e të gjitha opsioneve  mbi burimet energjitike të sipërpërmendur, qe do të thotë një shumellojshmëri mënyrash për të përfituar energji. Kjo ka treguar një metodë efektive në rritjen  e sigurisë dhe në krijimin e portofolit të energjisë.

3. Investimi në projektet energjitike, ku investimi kapital në energji mund të trajtohet sipas dy komponentëve bazë:

Ø Mobilizimi i fondeve kombetare per investime ne infrastrukturen e energjise (pa teknologji te huaj)

Ø Me transferim teknologjie

4. Nxitja e fondeve qeveritare per kerkime, zhvillime e shfrytezime ne fushen e energjise

5. Cmimi i energjise per te mbuluar kostot, i cili eshte faktor I rendesishem ne vlerat e kuotimit te nivelit te enrgjise dhe ne cilesine e sherbimit.

6. Nxitja e edukimit dhe informacionit publik per debate provokative te hapura, transparente dhe te pavarura përbën mjetin më të mirë për të edukuar publikun e gjerë mbi zhvillimet që kërkojnë përballje të energjisë.

7. Nxitja e efiçiences me te larte te energjise, qe do te thote nje bashegegzistence e forte midis intesitetit te energjise dhe vleres se paguar nga perdoruesi.

8. Sigurimi the krijimi i kushteve te pershtatshme per perballim te nevojave energjitike nga te varfrit.

Aksioni 1:

PËRFITIMI NGA DOBITË E REFORMAVE TË EKONOMISE SE TREGUT DHE RREGULLIMEVE TE PERSHTATSHME

Këtu gjejne vend problemet si liberalizimi ne nivel kombetar, privatizimi, tregtimi dhe  harmonizimi regjional.

Liberalizimi dhe roli i Qeverise

Liberalizimi në nivel kombtar është hapi i parë ne reformat e tregut. Ajo ka për qëllim te krijojë një fushë lojë me nivel transparent dhe garues, kurdoherë që krijohet mundëesia.Reforma të tilla të tregut duhet te dublohen me rregulla të forta loje të administruar nga rregullator  jo të pjesshëm  të pa përzjere me nderhyrjet politike afat shkurtra. Si rregull, qeveria është më mire të terhiqet nga menaxhimi direkt i tregtimit te energjisë. Nuk është qeveria që zgjedh per qytetarët e saj furnizimin me energji, por pergjegjësia e qytetarëve për ti siguruar vetvetes një integrim të qëndrueshëm te burimeve të vendit me ato të jashtme. Megjithate qeveria jo se zhduket nga skena e enrgjisë. Ajo çfaqet me përgjegjësi të larta si mbrotja e konsumatorit nga abuzimet, ne kruerjen  eligjeve te konkurencës, në standartet e sigurise dhe të mjedisit, ne ligjet dhe garancite financiare etj. ose nga ndonje ndërhyrje e politikave afat shkurtër, që prishin ekuilibrat e zhvillimit të qëndrueshem. 

Tregu dhe Harmonizimi regjional

Hapi i dytë në reformat e tregut të energjisë është  harmonizimi i legjislacionit dhe integrimi regjional i furnizimit me energji dhe sistemet e shpërnarjes. Ne kushtet e vendit tonë kur prohimi i energjisë është jo stabël dhe rrjeti i shperndarjes lë per të dëshiruar lypset një angazhim tjeter për të përmisuar legjislacionin ne dobi të perfitimit sa më të madh e më të shpejt në ndërlidhjet me vendt fqinjë. Rast të tillë perben futja e vendit ne rrjetin nderkombëtar të linjës së gazit, për të cilen akyualisht është bërë shumë pak. Ja dhe një tjetr rol i qeverisë, në këtë aspekt.

Privatizimi

Privatizimi përbën hapin e tretë që varet nga rrethanat, në të cilën ndodhet vendi në lidhje me reformat e ekonomisë së tregut. Megjithatë ka shembuj ne botë, që shteti mbasi i le të hapura opsionet për zhvillim energjie, vetë operon efektivisht në garën për shërbimet e energjisë.

Konsiderata te tjera

Tregu i energjisë dhe garimi kërkon një disiplinë të fortë se përndryshe e degjener0n në loje për energjine ku përfitojnë pak veta.

Është konstatuar se një prej barierave më të mëdha per ta mbajtur ne efikasitet sherbinin për energjine është  tendenca e qeverise për ta trajtuar si sherbim social me çmime që nuk reflektojne koston efektive ose që nuk paguhen.

Aksioni 2:

MBATJA HAPUR E TË GJITHA OPSIONEVE  MBI BURIMET ENERGJITIKE

Kjo do të thotë një shumellojshmëri mënyrash për të përfituar energji, që në botë ka treguar një metodë efektive në rritjen  e sigurisë dhe në krijimin e portofolit të energjisë

Prej hidrokarbureve  nëpermjet rritjes së rezervave të naftës e të gazit si rezultat i zbulimive  të reja naftëmbajtëse ose rivlerësimeve të rezervave në vendburimet pothuajse të zbuluara (Marinëz, Sheqisht, Gorisht etj.) dhe në zona të reja pranë tyre, bazuar në perdorimin e teknologjive te reja,  përpunimi i të cilave do të japë një sasi më të madhe lëndeje koksike, e aftë për t’u shfrytëzuar si lënde djegesë në Instalimet e mëdha qendrore.

Prej burimeve  minerare nepermjet rievidentimit dhe rivlerësimit të shtresave dhe rezervave qymyrore me aftësi të mira kalorifike, rievidentimit dhe rivlerësimit të  shtresave dhe rezervave torfike me aftesi të mira kalorifike, si dhe rievidentimit dhe rivlerësimit të shtresave dhe rezervave të linjiteve me aftësi të mira kalorifike për t’u shfrytëzuar si lënde djegese në Termocentrale        

Prej gjeotermise nëpermjet vlerësimit të rezervave të burimeve egzistuese termale shumë të leverdishme (Llixhat në Elbasan, Peshkopi), duke përdorur gradientin vertikal termal, si dhe të evidentimit të burimeve të tjera termale pranë tektonikave aktive, duke i vënë në efiçiençë, si ko-gjenerator të energjisë.

Nga fusha e transportimit dhe transmetimit të lëndëve energjitike në drejtim të përfitimit të energjise që të garantojnë instalime depozitash të naftës, gazit dhe të nënprodukteve të tyre, duke nxitur interesin e investitoreve privat shqiptar apo të huaj për të tregëtuar në kushte të ekonomisë së tregut të liberalizuar. Nga kjo pikepamje, teknicienet tanë po pregatiten të evidentojnë shkëmbinjtë me aftësi të mira magazinuese, (depozitimet evaporitike ne Dumre, ranorët në Frakull e Divjakë), ku mund të stokohet gazi i thatë metan në kushte shtresore deri në thellesitë optimale 1500m dhe mandej të përdoret për ngrohje rajonale. Te percaktojne gjurmet dhe sistemet e gazsjellesit ne te gjitha variantet e mundshme  te kalimit te tij ne Shqiperi, ne kuadrin e furnizimit me gaz natyror nepermjet rrjetit Europian, ku vendi yne do te perfitoje sasira te caktuara gazi, qe do te shfrytezohet per perdorim industrial, rezidencial dhe TEC-et.

Nga fusha e rrjetit hidrik ne drejtim te perfitimit te energjise Prej sistemeve lumore dhe\ ose  liqeneve  artificiale nepermjet shfrytezimin te rrjetit kryesor, ku prodhimi i energjise eshte sasior, i mjaftueshem per te plotesuar deficitin aktual te energjise, si energji e paster pa probleme te ndotjes se ambjentit. 

Nga fusha e Meterologjise në drejtim të përfitimit të energjisë prej sistemeve të eres, shiut dhe  diellit, ku do të prognozohet sasia e reshjeve në vite, ndikimi i tyre në prurjet ujore me akses ndërtimin e hidroçentraleve të vegjël në zonat lindore, verilindore e juglindore të vendit dhe do të  jepen të dhëna mbi proçeset eoliane (erërat), mbi proçeset e batic zbaticave, veçanërisht për zonat  bregdetare, ku në baze të tyre do të përdoren mandej instalimet e gjeneratoreve të tipit “fluge” me ujë ose me erë, si dhe sasia e ditëve me diell në rajonet bregdetare e fushore të Shqipërise, për të sensibilizuar dhe nxitur instalime të paneleve diellore.

Nga fusha e  Pyjeve dhe Agrikultura ne drejtim te perfitimit te energjise jo komerciale prej  lendes drusore ku do te analizohen rajone qe ndjejne nevojen e zevendesimit te drureve ose zona qe mund te japin lende drusore pa prishur ekuilibret natyrore (ekosistemet).

Nga fusha e Biomases moderne ku do te analizohet energjia qe mund te perfitohet prej

mbetjeve urbane, materialeve organike jo fosile me origjine biologjike dhe mbetjet agrikulturale te kafsheve te mbledhura zakonisht nga perdoruesit

Aksioni  3:

TË ZVOGËLOHET RISKU POLITIK PËR INVESTIME NE PROJEKTET ENERGJITIKE

Investimi kapital ne energji mund te trajtohet sipas dy komponenteve baze:

Ø Mobilizimi i fondeve kombetare per investime ne infrastrukturen e energjise (pa

teknologji te huaj)

Ø Me transferim teknologjie e cila varet nga investimet e huaja

E dyta përbën një problem të madh në vendet ne zhvillim si vendi yne. Madje, llogaritet që investimet në vende të tilla si yni dalin me kosto shumë të lartë për shkak të riskut politik. Kjo është detyre e popullit dhe e Qeverisë përkatëse. Për këtë kërkohet nje ambjent më miqësor për investimet.

Aksioni  4:

ÇMIMI I ENERGJISE PËR TË MBULUAR KOSTOT DHE PËR TË SIGURUAR PAGAT

Është një faktor i rëndësishem në vlerat e kuotimit të nivelit të energjisë dhe në cilesinë e shërbimit. Çmimi ka lidhej direkte me intesitetin e energjisë. Ai duhet te reflektojë kostot e variushme si koston e mbatjes dhe koston marxhinale të kapitalit për shtrirjen e sistemit për çdo konsumator.

Aksioni  5:

NXITJA E EFIÇIENCES MË TË LARTË TË ENERGJISË

Kjo do të thotë një bashkegzistencë e fortë midis intesitetit të energjisë dhe vlerës së paguar nga përdoruesi. Garantimi i intesitetit të energjisë kërkon aplikimin e një teknologjie me efikasitet të lartë që do të thotë nje çmim më të lartë të energjisë për shkak të mbulimit të kostove jo të vogla. Përfitimi i energjisë me çmime të ulta nga teknologji me kosto të ulët mund të çojë në kthim mbrapa ndaj kërkesave të energjise dhe në përdorimin e saj në rrugë te tjera.

Për pasojë për të nxitur teknologji te tilla duhet te ndeshesh me tre kushte bazë:

Ø Çmimi duhet të jetë ne nivel të percaktuar qartë

Ø Çmimi duhet paguar

Ø Teknologjia duhet synuar të jape nje çmim te leverdisshem për sherbimet sociale.

Fatkeqesisht në vendin tone ka shumë situata që bien ndeshë me këto tre kushte bazë. Një nga pikat nevralgjike në zvogelimin e mbetjeve të energjise është ndryshimi i sjelljeve individuale në përdorimin e energjisë në kushte shtepiake. Shto këtu dhe humbjet që vijne nga prodhimi dhe përdorimi i energjisë në kushte industriale. Kjo kerkon marjen e masave jo vetëm për matje të sakta individuale, por edhe për sisteme të izolacioneve në dobi të minimizimit të humbjeve të energjisë. Një mase tjetër ështe dhe ajo e qëndërzimit të sistemeve të ngrohjes në dobi të veprave e ndërtimeve komplekse.

Aksioni  6:

NXITJA E BASHKEPUNIMEVE FINANCIARE ME PARTNER STRATEGJIK NË SHËRBIM TË MJEDISIT

Kjo do të thotë të përfitosh nga infrastruktura e vëndeve në zhvillim, te cilat vetparaqesin interes për të kërkuar dhe shtrirë teknologjite e tyre të energjisë. Ketu duhet treguar kujdes i veçantë, sepse përgjithsisht teknologjitë mbi energjinë, që përdoren dhe konsumohen sot reflektojnë goditje mjedisore, veçanërisht në nivel lokal. Bashkëpunimet të tipit jointventures midis vendeve të zhvilluara dhe atyreve në zhvillim duhet të qendërzojne objektivat e qeverisë, madje pa vonesë. Me këtë rast të hartohen rregulla e ligje të thjeshta për ndalimin e emetimit të gazeve në atmosferë.

Aksioni  7:

TË SIGUROSH DHE TË KRIJOSH KUSHTE TE PËRSHTATSHME PËR PËRBALLIM  TË NEVOJAVE ENERGJITIKE NGA TË VARFRIT.

Nuk mund të ideosh jointventure midis qeverisë dhe organizmave ndërkombtarë pa diskutuar më parë për palën paguese.  Dihet që në vendin tonë humbjet e furnizimit me energji dhe nderprerjet e saj përbejne një problem serioz. Kjo shpesh ka çuar në rënie drastike të nivelit të ekonomisë dhe në dëmtime të mëdha të pajisjeve deri në rreziqe shëndeti. Prandaj lypset që struktura  të qeverisë të organizojnë dhe të bëjnë të mundur gjetjen dhe venien në eficiençë të burimeve te shumellojshme, që sigurojnë energji për nivele lokal apo zonal. Gjetja e burimeve energjitike dhe efektiviteti i tyre janë të lidhura ngushtë midis tyre dhe përballimi i tyre prej njerëzve të varfër kudo që jetojnë duhet bazohet ne tre parimet bazë të projektuara për të forcuar çmimin e kostos efektive:

Ø Shpërndarje e të ardhurave të barabarta përmes politikave ekonomike dhe sociale.

Ø Ndihma për rënien e kostos

Ø Ngritja profesionale dhe ndertimi i impjanteve lokal për energjine.

Shpërndarje e të ardhurave të barabarta përmes politikave ekonomike dhe sociale nuk do të thotë të ndërhysh në strukturën e çmimit kosto reflektive të energjise.

Për të ndihmuar të varfrit, Qeveria duhet të pranojë këto pergjegjësi:

1. të jetë e ndergjegjshme për humbjen e një kostoje të caktuar të një infrastrukture energjie në shërbim të të varfërve

2. të projektoje kosto reale pëër stacionet lokale por me çmime të ulta për shërbimet kryesore duke përdorur manometra për kapacitet të kufizuar

3. të favorizojë decentralizimin dhe të nxisë sistemet e energjise së rinovueshme për zonat rurale, ku kostoja e tyre duhet të rezultoje më e ulet ne krahasim me atë të shpërndarë nga rrjeti.

4. Të ndërtojë kapacitete (impjante) për filiale lokale të energjisë në zona rurale, duke trajnuar menaxhera dhe personel të tjerë, si teknik e biznesmen për të qeverisur aspekte të bisnesit dhe të mbatjes së impjantit lokal.

Aksioni  8:

NXITJA E FONDEVE QEVERITARE PER KERKIME, ZHVILLIME E SHFRYTEZIME NE FUSHEN E ENERGJISE

Për fat të keq, Qeveria shqiptare bën shumë pak ose aspak përpjekje për të nxitur studime kërkimi, zhvillimi e shfrytëzimi në fushën e energjisë. Argumentimi se nuk ka fonde më shume i ngjan thënies se më mirë të dish se sa të kesh, sepse pothuajse në asnjë rast keto 10-12 vjet nuk është kërkuar mendimi shkencor para se të blihej një teknologji e caktuar ose para se të jepet një perspektivë e zhvillimit të energjisë. Për dy vjet nuk do të ketë krize energjie në shqipëri thone qeveritaret, sa herë që ndjehen keq e ngushtë nga situata krize e momentit. Ai që nuk e di (populli) gëzohet dhe ai qe e di (intelektuali) tmerohet nga diletentazmi dhe papërgjegjshmëria e tyre.

Në asnjë rast nuk është dhënë këto 10-12 vjet nëpërmjet studimeve të kërkimeve, të zhvillimit dhe të shfrytëzimit një strategji e caktuar, nëse vendi yne do të ecë duke përdorur e konsumuar lëndë energjie nga importi, ose kaq perqind eksport e kaq përqind import, ose ç’pjesë do të më mbulojnë burimet e rinovueshme të vendit dhe ç’pjesë do të më mbulojnë ato të parinovueshme, ose ç’pjesë do të mbulojnë veprat e mëdha hidroteknike dhe ç’pjesë do të mbulojnë ato lokale e të vogla.

Për sa më sipër qeveria duhet të ketë programe aktive për studime të kërkim zhvillimit në fushën e energjisë me këto prioritete:

1. Efektiviteti i energjisë si në prodhim dhe në përdorim

2. Super përcjelshmerine e elekticitetit për zvogëlimin e humbjeve si ne transmetim dhe transformim me qëllim që të grumbulohet elekticiteti.

3. Sisteme të integruara të decentralizuara të enegjise

4. Sisteme buffer te projektuara për të përshtatur luhatjet në tension, aq shkateruese për sistemin e telekomunikacionit.

5. Sisteme të pastrimit të karburanteve

6. Studime se në ç’pjesë do të angazhohen burimet e rinovueshme të vendit dhe në ç’ pjesë ato të

parinovueshmet.

7. Studime se në ç’pjesë do të angazhohen veprat e mëdha e krahinore hidroteknike dhe në

ç’pjesë ato të vogla e lokale

Theksojmë se shpenzimet e fondet e tilla  do të jepen në kushtet e garës, në midis autoriteteve shkencore të vendit si akademik, personelit dhe institucioneve të kualifikuara për fushat e energjisë deri në shoqatat e grupet e specializuara në këtodrejtime.

Aksion  9:

TË AVANCOHET EDUKIMI DHE INFORMACIONI PUBLIK

Nxitja e edukimit dhe informacionit publik per debate provokative te hapura, transparente dhe te pavarura përbën mjetin më të mirë për të edukuar publikun e gjerë mbi zhvillimet që kërkojnë përballje të energjisë. Fokusimi i çështjeve në fushën e edukimit mbi energjinë duhet kuptuar si një nevojë globale, si pronë e të gjithëve dhe për një afat të gjate kohor. Edukimi dhe informacioni publik është një vepër njerezore dhe duhet të fondohet nga qeveria përsëri ne kushtet e një garejë midis sektorëve privat, akademikeve dhe organizatave jo qeveritare me qëllim që të nxitet emulacioni dhe të stimulohen idetë dhe metodat e reja për zhvillimin dhe menaxhimin e energjise. Vetëm një debat i hapur dhe i vertetë mbi problemet e energjisë  do të ketë interes për mediat dhe publikun e gjerë.

Por, fatkeqësisht tek ne, megjithëse nuk është vendi dhe momenti ndodh që një grup intelektualësh, më se prej një viti rendin nëpër korridoret e Institucioneve të mëdha të vendit ose të ndonje fondacioni fantazëm të vendit me projekte në dorë për të sensibilizuar apatikët dhe letargjikët e organeve vendim marrese.

Aksioni 10:

KTHIMI NË MORAL TË NDERSHËM I MENAXHIMIT TE SISTEMIT ENERGJITIK SI NDËR KOMPONENTET MË TË FORTA 

Si kompanitë që operiojnë në fushën energjitike dhe ata ëe përfitojnë duhet ta ndjejne vehten pikësepari si qytetar të botës. Morali dhe etika e ndershmërise përbën sot një nga problemet më të mëdha për tu marë parasysh në strategjitë e kompanive operuese dhe në ato të qeverise. Ky moraldhe kjo etik është po aq e rëndësishme dhe për opinionin publik, sepse biznesi në energji nuk i pergjigjet vetëm forcave operuese në treg por edhe kërkesave sociale. Në këtë kontekst, etika përfshihen standartin dhe sjelljen personale, menaxhim në bashkëpunim barazi gjinore, praktika të ndershme gareje

AKSIONET POLITIKE – PARASHIKIM I QENDRUESHEM DHE GARANT PER ENERGJINE E SOTME

Prof. Ass. Sazan GURI

Gjithë aktiviteti i shfrytëzimit të energjisë nga burimet e parinovueshme e të rinovueshme mendohet se arrihet duke ndërlidhur tre mekanizmat bazë të energjisë si  (1) mundësine e gjetjes, (2) efektivitetin dhe (3) pranueshmerinë me tre problemet bazë të saj si (1) rritjen e ekonomisë, (2) garancinë e energjisë dhe (3) mjedisin

Ekzistojnë të paktën 10 fusha për veprim, qe përbejnë hapa kritike në krijimin e kushteve bazë me të cilat industria e energjisë mund të operoje në gjithë vendin për të realizuar tre qëllimet e sipërmendura themelore të saj,  si (1) mundësine e gjetjes, (2) efektivitetin dhe (3) pranueshmerinë. Detyra për secilen nga këto ka kuptim dhe rëndësi.

Në këtë kontekst, do të ketë kuptim  vlerësimi i Aksioneve Politike si:

1. Përfitimi nga dobitë e reformave të ekonomisë së tregut dhe rregullimeve të pershtatshme. Këtu gjejne vend problemet si liberalizimi ne nivel kombetar, privatizimi, tregtimi dhe  harmonizimi regjional.

Liberalizimi në nivel kombtar është hapi i parë ne reformat e tregut. Ajo ka për qëllim të krijojë një fushë lojë me nivel transparent dhe garues, kurdoherë që krijohet mundëesia. Reforma të tilla të tregut duhet te dublohen me rregulla të forta loje të administruar nga rregullator jo të pjesshëm  të pa përzjere me nderhyrjet politike afat shkurtra. Si rregull, qeveria është më mire të terhiqet nga menaxhimi direkt i tregtimit te energjisë. Nuk është qeveria që zgjedh për qytetarët e saj furnizimin me energji, por përgjegjësia e qytetarëve për t’i siguruar vetvetes një integrim të qëndrueshëm të burimeve të vendit me ato të jashtme. Megjithate qeveria jo se zhduket nga skena e energjisë. Ajo çfaqet me përgjegjësi të larta si në  mbrotjen e konsumatorit nga abuzimet, në kryerjen  e ligjeve të konkurencës, në standartet e sigurise dhe të mjedisit, në ligjet dhe garancitë financiare etj., ose nga ndonjë ndërhyrje e politikave afat shkurtër, që prishin ekuilibrat e zhvillimit të qëndrueshem. Hapi i dytë në reformat e tregut të energjisë është  harmonizimi i legjislacionit dhe integrimi regjional i furnizimit me energji dhe sistemet e shpërndarjes. Në kushtet e vendit tonë kur prohimi i energjisë është jo stabël dhe rrjeti i shpërndarjes lë per të dëshiruar lypset një angazhim tjeter për të përmisuar legjislacionin në dobi të perfitimit sa më të madh e më të shpejt në ndërlidhjet me vendet fqinjë. Rast të tillë përben futja e vendit në rrjetin ndërkombëtar të linjës së gazit, për të cilën akyualisht është bërë shumë pak. Ja dhe një tjetër rol i qeverisë, në këtë aspekt. Privatizimi përbën hapin e tretë që varet nga rrethanat, në të cilën ndodhet vendi në lidhje me reformat e ekonomisë së tregut. Megjithatë ka shembuj në botë, që shteti mbasi i lë të hapura opsionet për zhvillim energjie, vetë operon efektivisht në garën për shërbimet e energjisë. Ndër konsiderata të tjera mund të theksosh, që tregu i energjisë dhe garimi kërkon një disiplinë të fortë se përndryshe e degjeneron në loje për energjine ku përfitojnë pak veta. Konstatohet se një prej barierave më të mëdha për ta mbajtur ne efikasitet sherbinin për energjine është  tendenca e qeverisë për ta trajtuar si sherbim social me çmime që nuk reflektojne koston efektive ose që nuk paguhen.

2. MBATJA HAPUR E TË GJITHA OPSIONEVE  MBI BURIMET ENERGJITIKE do të thotë një shumellojshmëri mënyrash për të përfituar energji, që në botë ka treguar një metodë efektive në rritjen  e sigurisë dhe në krijimin e portofolit të energjisë, p.sh. Prej hidrokarbureve  nëpermjet rritjes së rezervave të naftës e të gazit si rezultat i zbulimive  të reja naftëmbajtëse ose rivlerësimeve të rezervave në vendburimet e zbuluara dhe në zona të reja pranë tyre, bazuar në perdorimin e teknologjive te reja,  përpunimi i të cilave do të japë një sasi më të madhe lëndeje koksike, e aftë për t’u shfrytëzuar si lënde djegesë në Instalimet e mëdha qendrore. Prej burimeve  minerare nepermjet rievidentimit dhe rivlerësimit të shtresave dhe rezervave qymyrore, torfave e linjiteve me aftësi të mira kalorifike, për t’u shfrytëzuar si lënde djegese në Termocentrale. Prej gjeotermise nëpermjet vlerësimit të rezervave të burimeve egzistuese termale shumë të leverdishme, duke përdorur gradientin vertikal termal, si dhe të evidentimit të burimeve të tjera termale pranë tektonikave aktive, duke i vënë në efiçiençë, si ko-gjenerator të energjisë. Nga fusha e transportimit dhe transmetimit të lëndëve energjitike në drejtim të përfitimit të energjise që të garantojnë instalime depozitash të naftës, gazit dhe të nënprodukteve të tyre, duke nxitur interesin e investitoreve privat shqiptar apo të huaj për të tregtuar në kushte të ekonomisë së tregut të liberalizuar. Nga kjo pikepamje, teknicienet tanë po përgatiten të evidentojnë shkëmbinjtë me aftësi të mira magazinuese, ku mund të stokohet gazi i thatë metan në kushte shtresore deri në thellesitë optimale 1500m dhe mandej të përdoret për ngrohje rajonale. Të përcaktojne gjurmët dhe sistemet e gazsjellësit në të gjitha variantet e mundshme  te kalimit te tij ne Shqipëri, në kuadrin e furnizimit me gaz natyror nëpërmjet rrjetit Europian, ku vendi yne do te përfitoje sasira të caktuara gazi, që do të shfrytëzohet për përdorim industrial, rezidencial dhe TEC-et. Nga fusha e rrjetit hidrik ne drejtim te perfitimit te energjise Prej sistemeve lumore dhe\ ose  liqeneve  artificiale nëpërmjet shfrytëzimin të rrjetit kryesor, ku prodhimi i energjise është sasior, i mjaftueshëm për të plotësuar deficitin aktual të energjisë, si energji e pastër pa probleme të ndotjes së ambjentit.  Nga fusha e Meterologjise në drejtim të përfitimit të energjisë prej sistemeve të eres, shiut dhe  diellit, ku do të prognozohet sasia e reshjeve në vite, ndikimi i tyre në prurjet ujore me akses ndërtimin e hidroçentraleve të vegjël në zonat lindore, verilindore e juglindore të vendit dhe do të  jepen të dhëna mbi proçeset eoliane (erërat), mbi proçeset e batic zbaticave, veçanërisht për zonat  bregdetare, ku në baze të tyre do të përdoren mandej instalimet e gjeneratoreve të tipit “fluge” me ujë ose me erë, si dhe sasia e ditëve me diell në rajonet bregdetare e fushore të Shqipërise, për të sensibilizuar dhe nxitur instalime të paneleve diellore. Nga fusha e  Pyjeve dhe Agrikultura ne drejtim të përfitimit të energjisë jo komerciale prej  lëndes drusore, ku do të analizohen rajone që ndjejnë nevojën e zëvëndësimit të drurëve ose zona që mund të japin lëndë drusore pa prishur ekuilibret natyrore (ekosistemet). Ketu hyn dhe Biomasa moderne, ku do të analizohet energjia që mund të përfitohet prej mbetjeve urbane, materialeve organike jo fosile me origjine biologjike dhe mbetjet agrikulturale të kafsheve të mbledhura zakonisht nga perdoruesit.

3.TË ZVOGËLOHET RISKU POLITIK PËR INVESTIME NE PROJEKTET ENERGJITIKE, ku

Investimi kapital në energji mund të trajtohet ose duke mobilizuar fondet kombtare për investime në infrastrukturën e energjisë (pa teknologji te huaj) ose me transferim teknologjie, e cila varet nga investimet e huaja. E dyta përbën një problem të madh në vendet në zhvillim si yni. Madje, llogaritet që investimet në vende të tilla si yni dalin me kosto shumë të lartë për shkak të riskut politik. Kjo është detyrë e popullit dhe e Qeverisë përkatëse. Për këtë kërkohet nje ambjent më miqësor për investitorët.

4. ÇMIMI I ENERGJISE PËR TË MBULUAR KOSTOT DHE PËR TË SIGURUAR PAGAT është një faktor i rëndësishem në vlerat e kuotimit të nivelit të energjisë dhe në cilesinë e shërbimit. Çmimi ka lidhej direkte me intesitetin e energjisë. Ai duhet te reflektojë kostot e variushme si koston e mbatjes dhe koston marxhinale të kapitalit për shtrirjen e sistemit për çdo konsumator.

5. NXITJA E EFIÇIENCES MË TË LARTË TË ENERGJISË që do të thotë një bashkegzistencë e fortë midis intesitetit të energjisë dhe vlerës së paguar nga përdoruesi. Garantimi i intesitetit të energjisë kërkon aplikimin e një teknologjie me efikasitet të lartë, që do të thotë nje çmim më të lartë të energjisë për shkak të mbulimit të kostove jo të vogla. Përfitimi i energjisë me çmime të ulta nga teknologji me kosto të ulët mund të çojë në kthim mbrapa ndaj kërkesave të energjise dhe në përdorimin e saj në rrugë te tjera.

6.NXITJA E BASHKEPUNIMEVE FINANCIARE ME PARTNER STRATEGJIK NË SHËRBIM TË MJEDISIT që do të thotë të përfitosh nga infrastruktura e vëndeve në zhvillim, të cilat vetparaqesin interes për të kërkuar dhe shtrirë teknologjite e tyre të energjisë. Ketu duhet treguar kujdes i veçantë, sepse përgjithsisht teknologjitë mbi energjinë, që përdoren dhe konsumohen sot reflektojnë goditje mjedisore, veçanërisht në nivel lokal. Bashkëpunimet të tipit jointventures midis vendeve të zhvilluara dhe atyreve në zhvillim duhet të qendërzojne objektivat e qeverisë, madje pa vonesë. Me këtë rast të hartohen rregulla e ligje të thjeshta për ndalimin e emetimit të gazeve në atmosferë.

7.TË SIGUROSH DHE TË KRIJOSH KUSHTE TE PËRSHTATSHME PËR PËRBALLIM  TË NEVOJAVE ENERGJITIKE NGA TË VARFRIT. Nuk mund të ideosh jointventure midis qeverisë dhe organizmave ndërkombtarë pa diskutuar më parë për palën paguese.  Dihet që në vendin tonë humbjet e furnizimit me energji dhe nderprerjet e saj përbejne një problem serioz. Kjo shpesh ka çuar në rënie drastike të nivelit të ekonomisë dhe në dëmtime të mëdha të pajisjeve deri në rreziqe shëndeti. Prandaj lypset që struktura  të qeverisë të organizojnë dhe të bëjnë të mundur gjetjen dhe venien në eficiençë të burimeve te shumellojshme, që sigurojnë energji për nivele lokal apo zonal. Gjetja e burimeve energjitike dhe efektiviteti i tyre janë të lidhura ngushtë midis tyre dhe përballimi i tyre prej njerëzve të varfër kudo që jetojnë duhet bazohet në tre parimet bazë të projektuara për të forcuar çmimin e kostos efektive si shpërndarje të të ardhurave të barabarta përmes politikave ekonomike dhe sociale, ndihma për rënien e kostos dhe ngritja profesionale e ndertim të impjanteve lokal për energjine.

Shpërndarje e të ardhurave të barabarta përmes politikave ekonomike dhe sociale nuk do të thotë të ndërhysh në strukturën e çmimit kosto reflektive të energjise. Për të ndihmuar të varfrit, Qeveria duhet të pranojë këto pergjegjësi: (1) të jetë e ndërgjegjshme për humbjen e një kostoje të caktuar të një infrastrukture energjie në shërbim të të varfërve, (2) të projektoje kosto reale pëër stacionet lokale por me çmime të ulta për shërbimet kryesore duke përdorur manometra për kapacitet të kufizuar, (3) të favorizojë decentralizimin dhe të nxisë sistemet e energjise së rinovueshme për zonat rurale, ku kostoja e tyre duhet të rezultoje më e ulet ne krahasim me atë të shpërndarë nga rrjeti dhe (3) të ndërtojë kapacitete (impjante) për filiale lokale të energjisë në zona rurale, duke trajnuar menaxhera dhe personel të tjerë, si teknik e biznesmen për të qeverisur aspekte të bisnesit dhe të mbatjes së impjantit lokal.

8. NXITJA E FONDEVE QEVERITARE PER KERKIME, ZHVILLIME E SHFRYTEZIME NE FUSHEN E ENERGJISE Për fat të keq, Qeveria shqiptare bën shumë pak ose aspak përpjekje për të nxitur studime kërkimi, zhvillimi e shfrytëzimi në fushën e energjisë. Argumentimi se nuk ka fonde më shume i ngjan thënies se më mirë të dish se sa të kesh, sepse pothuajse në asnjë rast keto 10-12 vjet nuk është kërkuar mendimi shkencor para se të blihej një teknologji e caktuar ose para se të jepet një perspektivë e zhvillimit të energjisë. Për dy vjet nuk do të ketë krize energjie në shqipëri thonë qeveritaret, sa herë që ndjehen keq e ngushtë nga situata krize e momentit. Ai që nuk e di (populli) gëzohet dhe ai qe e di (intelektuali) tmerohet nga diletentazmi dhe papërgjegjshmëria e tyre. Në asnjë rast nuk është dhënë këto 10-12 vjet nëpërmjet studimeve të kërkimeve, të zhvillimit dhe të shfrytëzimit një strategji e caktuar, nëse vendi yne do të ecë duke përdorur e konsumuar lëndë energjie nga importi, ose kaq përqind eksport e kaq përqind import, ose ç’pjesë do të mbulojnë burimet e rinovueshme të vendit dhe ç’pjesë do të mbulojnë ato të parinovueshme, ose ç’pjesë do të mbulojnë veprat e mëdha hidroteknike dhe ç’pjesë do të mbulojnë ato lokale e të vogla. Për sa më sipër qeveria duhet të ketë programe aktive për studime të kërkim zhvillimit në fushën e energjisë me këto prioritete:

1. Efektiviteti i energjisë si në prodhim dhe në përdorim

2. Super përcjelshmerine e elekticitetit për zvogëlimin e humbjeve si ne transmetim dhe transformim me qëllim që të grumbulohet elekticiteti.

3. Sisteme të integruara të decentralizuara të enegjise

4. Sisteme buffer te projektuara për të përshtatur luhatjet në tension, aq shkateruese për sistemin e telekomunikacionit.

5. Studime se në ç’pjesë do të angazhohen burimet e rinovueshme të vendit dhe në ç’ pjesë ato të

parinovueshmet.

6. Studime se në ç’pjesë do të angazhohen veprat e mëdha e krahinore hidroteknike dhe në

ç’pjesë ato të vogla e lokale

Theksojmë se shpenzimet e fondet e tilla  do të jepen në kushtet e garës, në midis autoriteteve shkencore të vendit si akademik, personelit dhe institucioneve të kualifikuara për fushat e energjisë deri në shoqatat e grupet e specializuara në këtodrejtime.

9.TË AVANCOHET EDUKIMI DHE INFORMACIONI PUBLIK ku nxitja e edukimit dhe informacionit publik per debate provokative te hapura, transparente dhe te pavarura përbën mjetin më të mirë për të edukuar publikun e gjerë mbi zhvillimet që kërkojnë përballje të energjisë. Fokusimi i çështjeve në fushën e edukimit mbi energjinë duhet kuptuar si një nevojë globale, si pronë e të gjithëve dhe për një afat të gjate kohor. Edukimi dhe informacioni publik është një vepër njerezore dhe duhet të fondohet nga qeveria përsëri ne kushtet e një garejë midis sektorëve privat, akademikeve dhe organizatave jo qeveritare me qëllim që të nxitet emulacioni dhe të stimulohen idetë dhe metodat e reja për zhvillimin dhe menaxhimin e energjise. Vetëm një debat i hapur dhe i vertetë mbi problemet e energjisë  do të ketë interes për mediat dhe publikun e gjerë. Por, fatkeqësisht tek ne, megjithëse nuk është vendi dhe momenti ndodh që një grup intelektualësh, më se prej një viti rendin nëpër korridoret e Institucioneve të mëdha të vendit ose të ndonje fondacioni fantazëm të vendit me projekte në dorë për të sensibilizuar apatikët dhe letargjikët e organeve vendim marrese.

10.KTHIMI NË MORAL TË NDERSHËM I MENAXHIMIT TE SISTEMIT ENERGJITIK SI NDËR KOMPONENTET MË TË FORTA  Si kompanitë që operiojnë në fushën energjitike dhe ata ëe përfitojnë duhet ta ndjejne vehten pikësepari si qytetar të botës. Morali dhe etika e ndershmërise përbën sot një nga problemet më të mëdha për tu marë parasysh në strategjitë e kompanive operuese dhe në ato të qeverise. Ky moraldhe kjo etik është po aq e rëndësishme dhe për opinionin publik, sepse biznesi në energji nuk i pergjigjet vetëm forcave operuese në treg por edhe kërkesave sociale. Në këtë kontekst, etika përfshihen standartin dhe sjelljen personale, menaxhim në bashkëpunim barazi gjinore, praktika të ndershme gareje.

AKSIONET POLITIKE – PARASHIKIM I QENDRUESHEM DHE GARANT PER ENERGJINE E SOTME

Prof. Ass. Sazan GURI

Gjithë aktiviteti i shfrytëzimit të energjisë nga burimet e parinovueshme e të rinovueshme mendohet se arrihet duke ndërlidhur tre mekanizmat bazë të energjisë si  (1) mundësine e gjetjes, (2) efektivitetin dhe (3) pranueshmerinë me tre problemet bazë të saj si (1) rritjen e ekonomisë, (2) garancinë e energjisë dhe (3) mjedisin

Ekzistojnë të paktën 10 fusha për veprim, qe përbejnë hapa kritike në krijimin e kushteve bazë me të cilat industria e energjisë mund të operoje në gjithë vendin për të realizuar tre qëllimet e sipërmendura themelore të saj,  si (1) mundësine e gjetjes, (2) efektivitetin dhe (3) pranueshmerinë. Detyra për secilen nga këto ka kuptim dhe rëndësi.

Në këtë kontekst, do të ketë kuptim  vlerësimi i Aksioneve Politike si:

1. Përfitimi nga dobitë e reformave të ekonomisë së tregut dhe rregullimeve të pershtatshme. Këtu gjejne vend problemet si liberalizimi ne nivel kombetar, privatizimi, tregtimi dhe  harmonizimi regjional.

Liberalizimi në nivel kombtar është hapi i parë ne reformat e tregut. Ajo ka për qëllim të krijojë një fushë lojë me nivel transparent dhe garues, kurdoherë që krijohet mundëesia. Reforma të tilla të tregut duhet te dublohen me rregulla të forta loje të administruar nga rregullator jo të pjesshëm  të pa përzjere me nderhyrjet politike afat shkurtra. Si rregull, qeveria është më mire të terhiqet nga menaxhimi direkt i tregtimit te energjisë. Nuk është qeveria që zgjedh për qytetarët e saj furnizimin me energji, por përgjegjësia e qytetarëve për t’i siguruar vetvetes një integrim të qëndrueshëm të burimeve të vendit me ato të jashtme. Megjithate qeveria jo se zhduket nga skena e energjisë. Ajo çfaqet me përgjegjësi të larta si në  mbrotjen e konsumatorit nga abuzimet, në kryerjen  e ligjeve të konkurencës, në standartet e sigurise dhe të mjedisit, në ligjet dhe garancitë financiare etj., ose nga ndonjë ndërhyrje e politikave afat shkurtër, që prishin ekuilibrat e zhvillimit të qëndrueshem. Hapi i dytë në reformat e tregut të energjisë është  harmonizimi i legjislacionit dhe integrimi regjional i furnizimit me energji dhe sistemet e shpërndarjes. Në kushtet e vendit tonë kur prohimi i energjisë është jo stabël dhe rrjeti i shpërndarjes lë per të dëshiruar lypset një angazhim tjeter për të përmisuar legjislacionin në dobi të perfitimit sa më të madh e më të shpejt në ndërlidhjet me vendet fqinjë. Rast të tillë përben futja e vendit në rrjetin ndërkombëtar të linjës së gazit, për të cilën akyualisht është bërë shumë pak. Ja dhe një tjetër rol i qeverisë, në këtë aspekt. Privatizimi përbën hapin e tretë që varet nga rrethanat, në të cilën ndodhet vendi në lidhje me reformat e ekonomisë së tregut. Megjithatë ka shembuj në botë, që shteti mbasi i lë të hapura opsionet për zhvillim energjie, vetë operon efektivisht në garën për shërbimet e energjisë. Ndër konsiderata të tjera mund të theksosh, që tregu i energjisë dhe garimi kërkon një disiplinë të fortë se përndryshe e degjeneron në loje për energjine ku përfitojnë pak veta. Konstatohet se një prej barierave më të mëdha për ta mbajtur ne efikasitet sherbinin për energjine është  tendenca e qeverisë për ta trajtuar si sherbim social me çmime që nuk reflektojne koston efektive ose që nuk paguhen.

2. MBATJA HAPUR E TË GJITHA OPSIONEVE  MBI BURIMET ENERGJITIKE do të thotë një shumellojshmëri mënyrash për të përfituar energji, që në botë ka treguar një metodë efektive në rritjen  e sigurisë dhe në krijimin e portofolit të energjisë, p.sh. Prej hidrokarbureve  nëpermjet rritjes së rezervave të naftës e të gazit si rezultat i zbulimive  të reja naftëmbajtëse ose rivlerësimeve të rezervave në vendburimet e zbuluara dhe në zona të reja pranë tyre, bazuar në perdorimin e teknologjive te reja,  përpunimi i të cilave do të japë një sasi më të madhe lëndeje koksike, e aftë për t’u shfrytëzuar si lënde djegesë në Instalimet e mëdha qendrore. Prej burimeve  minerare nepermjet rievidentimit dhe rivlerësimit të shtresave dhe rezervave qymyrore, torfave e linjiteve me aftësi të mira kalorifike, për t’u shfrytëzuar si lënde djegese në Termocentrale. Prej gjeotermise nëpermjet vlerësimit të rezervave të burimeve egzistuese termale shumë të leverdishme, duke përdorur gradientin vertikal termal, si dhe të evidentimit të burimeve të tjera termale pranë tektonikave aktive, duke i vënë në efiçiençë, si ko-gjenerator të energjisë. Nga fusha e transportimit dhe transmetimit të lëndëve energjitike në drejtim të përfitimit të energjise që të garantojnë instalime depozitash të naftës, gazit dhe të nënprodukteve të tyre, duke nxitur interesin e investitoreve privat shqiptar apo të huaj për të tregtuar në kushte të ekonomisë së tregut të liberalizuar. Nga kjo pikepamje, teknicienet tanë po përgatiten të evidentojnë shkëmbinjtë me aftësi të mira magazinuese, ku mund të stokohet gazi i thatë metan në kushte shtresore deri në thellesitë optimale 1500m dhe mandej të përdoret për ngrohje rajonale. Të përcaktojne gjurmët dhe sistemet e gazsjellësit në të gjitha variantet e mundshme  te kalimit te tij ne Shqipëri, në kuadrin e furnizimit me gaz natyror nëpërmjet rrjetit Europian, ku vendi yne do te përfitoje sasira të caktuara gazi, që do të shfrytëzohet për përdorim industrial, rezidencial dhe TEC-et. Nga fusha e rrjetit hidrik ne drejtim te perfitimit te energjise Prej sistemeve lumore dhe\ ose  liqeneve  artificiale nëpërmjet shfrytëzimin të rrjetit kryesor, ku prodhimi i energjise është sasior, i mjaftueshëm për të plotësuar deficitin aktual të energjisë, si energji e pastër pa probleme të ndotjes së ambjentit.  Nga fusha e Meterologjise në drejtim të përfitimit të energjisë prej sistemeve të eres, shiut dhe  diellit, ku do të prognozohet sasia e reshjeve në vite, ndikimi i tyre në prurjet ujore me akses ndërtimin e hidroçentraleve të vegjël në zonat lindore, verilindore e juglindore të vendit dhe do të  jepen të dhëna mbi proçeset eoliane (erërat), mbi proçeset e batic zbaticave, veçanërisht për zonat  bregdetare, ku në baze të tyre do të përdoren mandej instalimet e gjeneratoreve të tipit “fluge” me ujë ose me erë, si dhe sasia e ditëve me diell në rajonet bregdetare e fushore të Shqipërise, për të sensibilizuar dhe nxitur instalime të paneleve diellore. Nga fusha e  Pyjeve dhe Agrikultura ne drejtim të përfitimit të energjisë jo komerciale prej  lëndes drusore, ku do të analizohen rajone që ndjejnë nevojën e zëvëndësimit të drurëve ose zona që mund të japin lëndë drusore pa prishur ekuilibret natyrore (ekosistemet). Ketu hyn dhe Biomasa moderne, ku do të analizohet energjia që mund të përfitohet prej mbetjeve urbane, materialeve organike jo fosile me origjine biologjike dhe mbetjet agrikulturale të kafsheve të mbledhura zakonisht nga perdoruesit.

3.TË ZVOGËLOHET RISKU POLITIK PËR INVESTIME NE PROJEKTET ENERGJITIKE, ku

Investimi kapital në energji mund të trajtohet ose duke mobilizuar fondet kombtare për investime në infrastrukturën e energjisë (pa teknologji te huaj) ose me transferim teknologjie, e cila varet nga investimet e huaja. E dyta përbën një problem të madh në vendet në zhvillim si yni. Madje, llogaritet që investimet në vende të tilla si yni dalin me kosto shumë të lartë për shkak të riskut politik. Kjo është detyrë e popullit dhe e Qeverisë përkatëse. Për këtë kërkohet nje ambjent më miqësor për investitorët.

4. ÇMIMI I ENERGJISE PËR TË MBULUAR KOSTOT DHE PËR TË SIGURUAR PAGAT është një faktor i rëndësishem në vlerat e kuotimit të nivelit të energjisë dhe në cilesinë e shërbimit. Çmimi ka lidhej direkte me intesitetin e energjisë. Ai duhet te reflektojë kostot e variushme si koston e mbatjes dhe koston marxhinale të kapitalit për shtrirjen e sistemit për çdo konsumator.

5. NXITJA E EFIÇIENCES MË TË LARTË TË ENERGJISË që do të thotë një bashkegzistencë e fortë midis intesitetit të energjisë dhe vlerës së paguar nga përdoruesi. Garantimi i intesitetit të energjisë kërkon aplikimin e një teknologjie me efikasitet të lartë, që do të thotë nje çmim më të lartë të energjisë për shkak të mbulimit të kostove jo të vogla. Përfitimi i energjisë me çmime të ulta nga teknologji me kosto të ulët mund të çojë në kthim mbrapa ndaj kërkesave të energjise dhe në përdorimin e saj në rrugë te tjera.

6.NXITJA E BASHKEPUNIMEVE FINANCIARE ME PARTNER STRATEGJIK NË SHËRBIM TË MJEDISIT që do të thotë të përfitosh nga infrastruktura e vëndeve në zhvillim, të cilat vetparaqesin interes për të kërkuar dhe shtrirë teknologjite e tyre të energjisë. Ketu duhet treguar kujdes i veçantë, sepse përgjithsisht teknologjitë mbi energjinë, që përdoren dhe konsumohen sot reflektojnë goditje mjedisore, veçanërisht në nivel lokal. Bashkëpunimet të tipit jointventures midis vendeve të zhvilluara dhe atyreve në zhvillim duhet të qendërzojne objektivat e qeverisë, madje pa vonesë. Me këtë rast të hartohen rregulla e ligje të thjeshta për ndalimin e emetimit të gazeve në atmosferë.

7.TË SIGUROSH DHE TË KRIJOSH KUSHTE TE PËRSHTATSHME PËR PËRBALLIM  TË NEVOJAVE ENERGJITIKE NGA TË VARFRIT. Nuk mund të ideosh jointventure midis qeverisë dhe organizmave ndërkombtarë pa diskutuar më parë për palën paguese.  Dihet që në vendin tonë humbjet e furnizimit me energji dhe nderprerjet e saj përbejne një problem serioz. Kjo shpesh ka çuar në rënie drastike të nivelit të ekonomisë dhe në dëmtime të mëdha të pajisjeve deri në rreziqe shëndeti. Prandaj lypset që struktura  të qeverisë të organizojnë dhe të bëjnë të mundur gjetjen dhe venien në eficiençë të burimeve te shumellojshme, që sigurojnë energji për nivele lokal apo zonal. Gjetja e burimeve energjitike dhe efektiviteti i tyre janë të lidhura ngushtë midis tyre dhe përballimi i tyre prej njerëzve të varfër kudo që jetojnë duhet bazohet në tre parimet bazë të projektuara për të forcuar çmimin e kostos efektive si shpërndarje të të ardhurave të barabarta përmes politikave ekonomike dhe sociale, ndihma për rënien e kostos dhe ngritja profesionale e ndertim të impjanteve lokal për energjine.

Shpërndarje e të ardhurave të barabarta përmes politikave ekonomike dhe sociale nuk do të thotë të ndërhysh në strukturën e çmimit kosto reflektive të energjise. Për të ndihmuar të varfrit, Qeveria duhet të pranojë këto pergjegjësi: (1) të jetë e ndërgjegjshme për humbjen e një kostoje të caktuar të një infrastrukture energjie në shërbim të të varfërve, (2) të projektoje kosto reale pëër stacionet lokale por me çmime të ulta për shërbimet kryesore duke përdorur manometra për kapacitet të kufizuar, (3) të favorizojë decentralizimin dhe të nxisë sistemet e energjise së rinovueshme për zonat rurale, ku kostoja e tyre duhet të rezultoje më e ulet ne krahasim me atë të shpërndarë nga rrjeti dhe (3) të ndërtojë kapacitete (impjante) për filiale lokale të energjisë në zona rurale, duke trajnuar menaxhera dhe personel të tjerë, si teknik e biznesmen për të qeverisur aspekte të bisnesit dhe të mbatjes së impjantit lokal.

8. NXITJA E FONDEVE QEVERITARE PER KERKIME, ZHVILLIME E SHFRYTEZIME NE FUSHEN E ENERGJISE Për fat të keq, Qeveria shqiptare bën shumë pak ose aspak përpjekje për të nxitur studime kërkimi, zhvillimi e shfrytëzimi në fushën e energjisë. Argumentimi se nuk ka fonde më shume i ngjan thënies se më mirë të dish se sa të kesh, sepse pothuajse në asnjë rast keto 10-12 vjet nuk është kërkuar mendimi shkencor para se të blihej një teknologji e caktuar ose para se të jepet një perspektivë e zhvillimit të energjisë. Për dy vjet nuk do të ketë krize energjie në shqipëri thonë qeveritaret, sa herë që ndjehen keq e ngushtë nga situata krize e momentit. Ai që nuk e di (populli) gëzohet dhe ai qe e di (intelektuali) tmerohet nga diletentazmi dhe papërgjegjshmëria e tyre. Në asnjë rast nuk është dhënë këto 10-12 vjet nëpërmjet studimeve të kërkimeve, të zhvillimit dhe të shfrytëzimit një strategji e caktuar, nëse vendi yne do të ecë duke përdorur e konsumuar lëndë energjie nga importi, ose kaq përqind eksport e kaq përqind import, ose ç’pjesë do të mbulojnë burimet e rinovueshme të vendit dhe ç’pjesë do të mbulojnë ato të parinovueshme, ose ç’pjesë do të mbulojnë veprat e mëdha hidroteknike dhe ç’pjesë do të mbulojnë ato lokale e të vogla. Për sa më sipër qeveria duhet të ketë programe aktive për studime të kërkim zhvillimit në fushën e energjisë me këto prioritete:

7. Efektiviteti i energjisë si në prodhim dhe në përdorim

8. Super përcjelshmerine e elekticitetit për zvogëlimin e humbjeve si ne transmetim dhe transformim me qëllim që të grumbulohet elekticiteti.

9. Sisteme të integruara të decentralizuara të enegjise

10. Sisteme buffer te projektuara për të përshtatur luhatjet në tension, aq shkateruese për sistemin e telekomunikacionit.

11. Studime se në ç’pjesë do të angazhohen burimet e rinovueshme të vendit dhe në ç’ pjesë ato të

parinovueshmet.

12. Studime se në ç’pjesë do të angazhohen veprat e mëdha e krahinore hidroteknike dhe në

ç’pjesë ato të vogla e lokale

Theksojmë se shpenzimet e fondet e tilla  do të jepen në kushtet e garës, në midis autoriteteve shkencore të vendit si akademik, personelit dhe institucioneve të kualifikuara për fushat e energjisë deri në shoqatat e grupet e specializuara në këtodrejtime.

9.TË AVANCOHET EDUKIMI DHE INFORMACIONI PUBLIK ku nxitja e edukimit dhe informacionit publik per debate provokative te hapura, transparente dhe te pavarura përbën mjetin më të mirë për të edukuar publikun e gjerë mbi zhvillimet që kërkojnë përballje të energjisë. Fokusimi i çështjeve në fushën e edukimit mbi energjinë duhet kuptuar si një nevojë globale, si pronë e të gjithëve dhe për një afat të gjate kohor. Edukimi dhe informacioni publik është një vepër njerezore dhe duhet të fondohet nga qeveria përsëri ne kushtet e një garejë midis sektorëve privat, akademikeve dhe organizatave jo qeveritare me qëllim që të nxitet emulacioni dhe të stimulohen idetë dhe metodat e reja për zhvillimin dhe menaxhimin e energjise. Vetëm një debat i hapur dhe i vertetë mbi problemet e energjisë  do të ketë interes për mediat dhe publikun e gjerë. Por, fatkeqësisht tek ne, megjithëse nuk është vendi dhe momenti ndodh që një grup intelektualësh, më se prej një viti rendin nëpër korridoret e Institucioneve të mëdha të vendit ose të ndonje fondacioni fantazëm të vendit me projekte në dorë për të sensibilizuar apatikët dhe letargjikët e organeve vendim marrese.

10.KTHIMI NË MORAL TË NDERSHËM I MENAXHIMIT TE SISTEMIT ENERGJITIK SI NDËR KOMPONENTET MË TË FORTA  Si kompanitë që operiojnë në fushën energjitike dhe ata ëe përfitojnë duhet ta ndjejne vehten pikësepari si qytetar të botës. Morali dhe etika e ndershmërise përbën sot një nga problemet më të mëdha për tu marë parasysh në strategjitë e kompanive operuese dhe në ato të qeverise. Ky moraldhe kjo etik është po aq e rëndësishme dhe për opinionin publik, sepse biznesi në energji nuk i pergjigjet vetëm forcave operuese në treg por edhe kërkesave sociale. Në këtë kontekst, etika përfshihen standartin dhe sjelljen personale, menaxhim në bashkëpunim barazi gjinore, praktika të ndershme gareje.