NAFTA, NJERIU DHE NATYRA
Prof. ass. Sazan GURI
Nafta, lėnda qė solli bumin industrial dhe qė mbajti ritmin e ekonomisė botėrore pėr shekullin e kaluar do tė kthehet njė ditė, brenda fillimeve tė shekullit qė jetojmė, nė njė lėndė qė do tė mund tė shterojė. Nė njė tė ardhme jo tė largme, nė mos sė afėrmi, ajo do tė pėrbėjė burimin mė tė pasigurtė dhe lėndėn e parė mė tė shtrenjtė pėr pėrfitim energjie ose pėr pėrdorim karburanti. Brenda 120 vjetėve zbulim tė arit tė zi, kėrkimet pėr tė kanė kontrolluar 70-80 % tė sipėrfaqes sė rruzullit, si dhe po aq thellėsinė optimale pėr ta gjetur atė nė gjendje tė lėngėt. Tashmė, bota shkencore po i hedh sytė drejt kėrkimeve nė fusha tė reja, ende tė panjohura, si Alaska, deti i veriut dhe mė tepėr drejt thellėsive mbi 6000 m., nxjerrja e sė cilės do tė pėrkthehet nė kosto shumė mė tė mėdha se sa sot, megjithėse, potenciali i Arktikut tė Alaskės ėshtė shumė i vogėl pėr tė justifikuar kėrcėnimin e natyrės prej shpimeve tė naftės.
Nė fakt, deri mė sot, kėrkimet e arit tė zi kanė nxitur dhe zhvilluar njė mori pa fund shkencash tė tjera, pa interesin e sė cilės, ato edhe sot do tė mbeteshin memece, pa kurrėfare kėrshėrie pėr t`i zbuluar. Oqeanografia, p.sh nuk do tė ish objekt kaq i rėndėsishėm po tė mos pėrkonte me interesat e naftės. Por, lakmia pėr tė zotėruar sa mė shumė naftė dhe nė njė kohė sa mė tė shkurtėr ka bėrė qė, ajo tė tė ketė njė jetė shumė tė shkurtėr. Me njė llogari tė thjeshtė, ju bėjme me dije, se nafta ėshtė formuar tė paktėn pėr 100 milion vjet dhe ėshtė shfrytėzuar nga lakmitari njeri pėr 100 vjet. A mundet natyra tė bėjė njė dhuratė kaq tė padrejtė, pra, tė ketė menduar vetėm pėr brezat e shekullit `20. Kjo ėshtė prishja e parė e kontratės me natyrėn. Prishja e dytė ėshtė kur ti, pasi e zbulon atė (naftėn) kėrkon t`i marrėsh, sa tė mundesh pa i lėnė rrugė kalimit vullnerabėl tė saj. Por, shyqyr, qė toka lėshon 10-12%, maksimum 15 % tė rezervave tė saj, se ndryshe vampiri njeri nuk do ta mishėronte dhe pjesėn tjetėr.
Krahas nxitjes sė zhvillimeve ekonomike, sot nė botė, kėrkimi, transportimi, pėrpunimi dhe pėrdorimi i naftės, me nėn produktet e saj pėrbėjnė dhe shkaktojnė njė nga ndotjet mė tė mėdha tė mjedisit, sepse njeriu industrial ndot dhe shpesh nuk paguan. Kjo pėrbėn dhe prishjen e tretė tė kontratės me natyrėn. Ajo, qė ka ndodhur me ndotjet nė tokė, ujė, ajėr, nė 300 vjetėt e fundit tė zhvillimit industrial, dhe sidomos nė 100 vjetėt e fundit tė bumit ekonomik nga produktet e naftės, dhe veēanėrisht nė 30 vjetėt e fundit tė bumerangut nė mjedis prej nėnprodukteve tė saj ėshtė e pakrahasueshme me tė gjithė ndotjen pėrgjatė historisė njerėzore tė marrė sė bashku. Ndotja antropogjene nuk njeh kufij, ndėrkohė qė ndotja natyrore, le tė themi njė hi vullkanik, njė pėrmbytje lumenjėsh, ndodh pse duhet, ndodh pse pjesa mė e madhe e faktorėve tė natyrės kanė nevojė pėr tė dhe pėr pasojė, raporti dobiprurės ėshtė i lartė. P. sh. kur derdhej Nili, banorėt Egjyptian festonin me ditė tė tėra, sepse do tė kishin tė mbjella dhe tė korrura tė mbara prej humusit qė ai sillte. Tė sqarohemi!. Me ndotje antropogjene, kurrėsesi nuk kuptojmė thėrimet e bukės tė bėra gjatė zhvillimit tė industrisė tė naftės apo tė ēfarėdo lloj qoftė ajo, por kuptojmė tonelatat e pluhurit apo tė mbetjeve tė patrajtuara, pėr shkak tė pėrjashtimit tė mekanizmave miqėsorė mjedisor dhe pėr shkak tė normave neto tė fitimit nė biznes.
Nė tė kaluarėn, interesi pėr naftė i ka fituar betejat e energjisė kundrejt mjedisit. Por, tashmė kur ndryshimet klimatikė po ecin deri nė 1 gradė nė 100 vjet, kur niveli i detit po ecėn deri nė 17 mm nė vit ose 1,7 m nė 100 vjet, kur shkrirja e shtresės sė ngrirė nga shpimet nė arktik, poshtė tokės po ndryshojnė dukshėm vegjetacionin, kur dimrat sa vijnė e shkurtohen, kur beharet sa vijnė e zgjaten, kur pėr sa kohė industria e naftės nuk ka ende metodologjitė dhe teknikat, qė gjejnė zgjidhjen e ndryshimeve tė menjėhershėm tė mjedisit, atėherė qėndrimi i ambientalistėve do tė jetė sa i prekshėm dhe i ashpėr, po aq argumentonjės dhe me alternativa. Ky do tė jetė shekulli, ku beteja e tė gjelbėrtve kundėr naftės sė madhe do tė marr pėrsėri zjarr. Ky do tė jetė shekulli, ku beteja e tė gjelbėrtve kundėr naftės sė madhe do tė fitojė. Dhe e dini pse, sepse kėsaj radhe, me ambjentalistėt do tė bashkohet dhe mėma natyrė, e cila e lejoi njeriun tė merrte atė qė meritonte nga gjiri i saj (naftė, gaz, ujė, minerale tė tjerė tė dobishėm) pėr zhvillim, dhe jo se e toleroi kėtė arrakat, qė tė marr dhe tė mos lėr mė pėr brezat e tjerė. Ajo (natyra), mė se njėherė i ka dėrguar mesazh njeriut, qė njė burim minerar, siē ėshtė formuar gradualisht dhe pėr njė kohė tė gjatė po ashtu do shfrytėzuar, gradualisht dhe pėr breza tė gjatė. Tashmė natyra nuk fal mė, kupa u derdh. Ti, njeri plangprishės i lindur, gjej vend e futu.
Le tė kthehemi tek elementi naftė. Ē`po ndodh me kėtė fosil, qė pėr momentin ėshtė ende gjigant nė gjenerimin e energjisė, megjithėse i paripėrtėrishėm, ndryshe nga elementėt e tjerė natyror si uji, era, dielli, qė jo vetėm janė tė ripėrtėrirshėm, por edhe shokė me mjedisin. Pėr 20 vitet e ardhshėm, rritja e ekonomisė nė botė ka pėr tė rritur kėrkesat pėr naftė dhe nėnproduktet e saj, nė njė sasi nga 65-85 milion fuēi nė ditė deri nė 330 milion fuēi nė ditė, i cili ėshtė njė numėr tepėr, tepėr i madh. Kėtu ndėrhyjnė njė sėrė pėrbėrėsish. Kėrkesat rriten afėrsisht me 2% nė vit, dhe konkretisht janė pėr 2 milionė fuēi nė ditė. Nė tė njėjtėn kohė, burimi, nga i cili prodhohet ėshtė nė rėnie me 3-4% nė vit ose rreth 3-4 milionė fuēi. Ēfarė na nevojitet tė bėjmė ēdo vit pėr tė plotėsuar hendekun, i cili po bėhet shumė shpejt njė detyrė e madhe pėr njerėzimin, nė pėrgjithėsi dhe pėr vetė njeriun nė veēanti. Ēfarė na nevojitet tė bėjmė gjatė kohės, qė ne po shkojmė drejt modeleve tė reja tė ēmimeve tė naftės.
E vėrteta ėshtė se besimi mbi lėndėt djegėse fosile ėshtė i paqėndrueshėm. Edhe pse ēmimet e naftės janė tė lartė, burimet e energjive tė pastra si era dhe dielli, pa pėrmendur hidrogjenin, (njė teknologji e paprovuar dhe nė fazė parapregatitore) nuk pėrbėjnė akoma njė arsye tė fortė ekonomike pėr tė zėvendėsuar naftėn. Kjo ėshtė arsyeja, qė mė tepėr se kurrė duhet menduar pėr tė ndėrtuar njė ekonomi hibride pėr pėrfitime energjie. Nė mėnyrė qė tė mos i zėvendėsojmė hidrokarburet tėrėsisht, ajo qė do tė na nevojitej tė bėnim do tė ishte tė pėrdornim sa mė pak naftė dhe sidomos ta pėrdornim atė me efiēencė, edhe pėr faktin pse po shteron, edhe pse duhet pėr teknologji tė domosdoshme, edhe pse ndot mė shumė se ēdo gjė tjetėr. Kjo do tė thotė, qė ne tė ndryshojmė ēdo gjė, qė nga makinat qė ngasim e deri tek shtėpitė nė tė cilat jetojmė, tė ndryshojmė mėnyrėn se si e prodhojmė dhe e shpėrndajmė energjinė elektrike. Ne duhet tė jemi mė tė kujdesshėm pėr mėnyrėn e pėrdorimit tė energjisė. Ky do tė jetė shekulli, ku ajo (energjia), do tė prodhohet nga alternativa hibride ekologjike dhe shumė pak fosile. Kur njerėzit e duhur bėhen sė bashku, ēdo gjė ėshtė e mundur.
11 janar
Shekulli
NAFTA, NJERIU DHE NATYRA
Prof. ass. Sazan GURI
Nafta, lėnda qė solli bumin industrial dhe qė mbajti ritmin e ekonomisė botėrore pėr shekullin e kaluar do tė kthehet njė ditė, brenda fillimeve tė shekullit qė jetojmė, nė njė lėndė qė do tė mund tė shterojė. Nė njė tė ardhme jo tė largme, nė mos sė afėrmi, ajo do tė pėrbėjė burimin mė tė pasigurtė dhe lėndėn e parė mė tė shtrenjtė pėr pėrfitim energjie ose pėr pėrdorim karburanti. Brenda 120 vjetėve zbulim tė arit tė zi, kėrkimet pėr tė kanė kontrolluar 70-80 % tė sipėrfaqes sė rruzullit, si dhe po aq thellėsinė optimale pėr ta gjetur atė nė gjendje tė lėngėt. Tashmė, bota shkencore po i hedh sytė drejt kėrkimeve nė fusha tė reja, ende tė panjohura, si Alaska, deti i veriut dhe mė tepėr drejt thellėsive mbi 6000 m., nxjerrja e sė cilės do tė pėrkthehet nė kosto shumė mė tė mėdha se sa sot, megjithėse, potenciali i Arktikut tė Alaskės ėshtė shumė i vogėl pėr tė justifikuar kėrcėnimin e natyrės prej shpimeve tė naftės. Megjithėse, potenciali i Arktikut tė Alaskės ėshtė shumė i vogėl pėr tė justifikuar kėrcėnimin prej shpimeve tė naftės, qė i kanosen botės sė vetme tė egėr, ku karibou bėn bredhjen e tij migratore dhe dallėndyshja e detit ngre folenė verore, paqėndrueshmėria nė Lindjen e Mesme, Venezuelė dhe Rusi kanė shtyrė Shtetet e Bashkuara tė kėrkojnė pavarėsinė e naftės, duke e shpallur atė, si njė prioritet kryesor pėr kėrkime-zhvillime pėr naftė.
Nė fakt, kėrkimet e arit tė zi nxitėn dhe zhvilluan njė mori pa fund shkencash tė tjera, pa interesin e sė cilės ato edhe sot do tė mbeteshin memece, pa kurrėfare kėrshėrie pėr t`i zbuluar. Oqeanografia, p.sh nuk do tė ish objekt kaq i rėndėsishėm po tė mos pėrkonte me interesat e naftės. Por, lakmia pėr tė zotėruar sa mė shumė naftė dhe nė njė kohė sa mė tė shkurtėr ka bėrė qė, ajo tė tė ketė njė jetė shumė tė shkurtėr. Me njė llogari tė thjeshtė, ju bėjme me dije, se nafta ėshtė formuar tė paktėn pėr 100 milion vjet dhe ėshtė shfrytėzuar nga tamaqari njeri pėr 100 vjet. A mundet natyra tė bėjė njė dhuratė kaq tė padrejtė, pra, tė ketė menduar vetėm pėr brezat e shekulit `20. Kjo ėshtė prishja e parė e kontratės me natyrėn. Prishja e dytė ėshtė kur ti, pasi e zbulon atė (naftėn) kėrkon t`i marrėsh sa tė mundesh pa i lėnė rrugė kalimit vullnerabėl tė saj. Por, shyqyr, qė toka lėshon 10-12%, maksimum 15 % tė rezervave tė saj, se ndryshe vampiri njeri nuk do ta mishėronte dhe pjesėn tjetėr. Krahas nxitjes sė zhvillimeve ekonomike, sot nė botė, kėrkimi, transportimi, pėrpunimi dhe pėrdorimi i naftės, me nėn produktet e saj pėrbėjnė dhe shkaktojnė njė nga ndotjet mė tė mėdha tė mjedisit, sepse njeriu industrial ndot dhe nuk paguan. Kjo pėrbėn dhe prishjen e tretė tė kontratės me natyrėn.
Ajo, qė ka ndodhur me ndotjet nė tokė, ujė, ajėr, nė 300 vjetėt e fundit tė zhvillimit industrial, dhe sidomos nė 100 vjetėt e fundit tė bumit ekonomik nga produktet e naftės, dhe veēanėrisht nė 30 vjetėt e fundit tė bumerangut nė mjedis prej nėnprodukteve tė saj ėshtė e pakrahasueshme me tė gjithė ndotjen pėrgjatė historisė njerėzore tė marrė sė bashku. Ndotja antropogjene nuk njeh kufij, ndėrkohė qė ndotja natyrore, le tė themi njė hi vullkanik, njė pėrmbytje lumenjėsh, ndodh pse duhet, ndodh pse pjesa mė e madhe e faktorėve tė natyrės kanė nevojė pėr tė dhe pėr pasojė, raporti dobiprurės ėshtė i lartė. P. sh. kur derdhej Nili, banorėt Egjyptian festonin me ditė tė tėra, sepse do tė kishin tė mbjella dhe tė korrura tė mbara prej humusit qė ai sillte. Tė sqarohemi. Me ndotje antropogjene, kurrėsesi nuk kuptojmė thėrimet e bukės tė bėra gjatė zhvillimit tė industrisė tė naftės apo tė ēfarėdo lloj qoftė ajo, por kuptojmė tonelatat e pluhurit apo tė mbetjeve tė patrajtuara, pėr shkak tė pėrjashtimit tė mekanizmave miqėsor mjedisor dhe pėr shkak tė normave neto tė fitimit nė biznes.
Nė tė kaluarėn, interesi pėr naftė i ka fituar betejat e energjisė kundrejt mjedisit. Por, tashmė kur ndryshimet klimatikė po ecin deri nė 1 gradė nė 100 vjet, kur niveli i detit po ecėn deri nė 17 mm nė vit ose 1,7 m nė 100 vjet, kur shkrirja e shtresės sė ngrirė nga shpimet nė arktik, poshtė tokės po ndryshon dukshėm vegjetacionin, kur dimrat sa vijnė e shkurtohen, kur beharet sa vijnė e zgjaten, kur pėr sa kohė industria e naftės nuk ka ende metodologjitė dhe teknikat, qė gjejnė zgjidhjen e ndryshimeve tė menjėhershėm tė mjedisit, atėherė qėndrimi i ambientalistėve do tė jetė sa i prekshėm dhe i ashpėr, po aq argumentonjės dhe me alternativa. Ky do tė jetė shekulli, ku beteja e tė gjelbėrtve kundėr naftės sė madhe do tė marr zjarr, pėrsėri. Ky do tė jetė shekulli, ku beteja e tė gjelbėrtve kundėr naftės sė madhe do tė fitojė. Dhe e dini pse, sepse kėsaj radhe, me ambjentalistėt do tė bashkohet dhe mėma natyrė, e cila e lejoi njeriun tė merrte atė qė meritonte nga gjiri i saj (naftė, gaz, ujė, minerale tė tjerė tė dobishėm) pėr zhvillim, dhe jo se e toleroi kėtė arrakat, qė tė marr dhe tė mos lėr mė pėr brezat e tjerė. Ajo (natyra), mė se njėherė i ka dėrguar mesazh njeriut, qė njė burim minerar, siē ėshtė formuar gradualisht dhe pėr njė kohė tė gjatė po ashtu do shfrytėzuar, gradualisht dhe pėr breza tė gjatė. Tashmė natyra nuk fal mė, kupa u derdh. Ti plangprishės njeri i lindur, gjej vend e futu.
Le tė kthehemi tek elementi naftė. Ē`po ndodh me kėtė fosil, qė pėr momentin ėshtė ende gjigant nė gjenerimin e energjisė, megjithėse i paripėrtėrishėm, ndryshe nga elementėt e tjerė natyror si uji, era, dielli, qė jo vetėm janė tė ripėrtėrirshėm, por edhe shokė me mjedisin. Pėr 20 vitet e ardhshėm, rritja e ekonomisė nė botė ka pėr tė rritur kėrkesat pėr naftė dhe nėnproduktet e saj, nė njė sasi nga 65-85 milion fuēi nė ditė deri nė 330 milion fuēi nė ditė, i cili ėshtė njė numėr tepėr, tepėr i madh. Kėtu ndėrhyjnė njė sėrė pėrbėrėsish. Kėrkesat rriten afėrsisht me 2% nė vit, dhe konkretisht janė pėr 2 milionė fuēi nė ditė. Nė tė njėjtėn kohė, burimi, nga i cili prodhohet ėshtė nė rėnie me 3-4% nė vit ose rreth 3-4 milionė fuēi. Ēfarė na nevojitet tė bėjmė ēdo vit pėr tė plotėsuar hendekun, i cili po bėhet shumė shpejt njė detyrė e madhe pėr njerėzimin, nė pėrgjithėsi dhe pėr vetė njeriun nė veēanti. Ēfarė na nevojitet tė bėjmė gjatė kohės, qė ne po shkojmė drejt modeleve tė reja tė ēmimeve tė naftės.
E vėrteta ėshtė se besimi mbi lėndėt djegėse fosile ėshtė i paqėndrueshėm. Edhe pse ēmimet e naftės janė tė lartė, burimet e energjive tė pastra si era dhe dielli, pa pėrmendur hidrogjenin, (njė teknologji e paprovuar dhe nė fazė parapregatitore) nuk pėrbėjnė akoma njė arsye tė fortė ekonomike pėr tė zėvendėsuar naftėn. Kjo ėshtė arsyeja, qė mė tepėr se kurrė duhet menduar pėr tė ndėrtuar njė ekonomi hibride pėr pėrfitime enrgjie. Nė mėnyrė qė tė mos i zėvendėsojmė hidrokarburet tėrėsisht, ajo qė do tė na nevojitej tė bėnim do tė ishte tė pėrdornim sa mė pak naftė dhe sidomos ta pėrdornim atė me efiēencė, edhe pėr faktin pse po shteron, edhe pse duhet pėr teknologji tė domosdoshme, edhe pse ndot mė shumė se ēdo gjė tjetėr. Kjo do tė thotė, qė ne tė ndryshojmė ēdo gjė, qė nga makinat qė ngasim e deri tek shtėpitė nė tė cilat jetojmė, tė ndryshojmė mėnyrėn se si e prodhojmė dhe e shpėrndajmė energjinė elektrike. Ne duhet tė jemi mė tė kujdesshėm pėr mėnyrėn e pėrdorimit tė energjisė. Ky do tė jetė shekulli, ku ajo (energjia), do tė prodhohet nga alternativa hibride ekologjike dhe shumė pak fosile. Kur njerėzit e duhur bėhen sė bashku, ēdo gjė ėshtė e mundur.