NJĖ E ARDHME HIBRIDE
Meqėnėse mosha e naftės po dobėsohet, kush do ta zėrė vendin e saj? Pak nga gjithēka.
Ekspertėt zakonisht bashkohen me mendimin qė besimi ynė aktual mbi lėndėt djegėse fosile ėshtė i paqėndrueshėm. Nė tė njėjtėn kohė, edhe pse ēmimet e naftės janė tė lartė, burimet e energjive tė pastra si era dhe dielli, pa pėrmendur hidrogjenin, njė teknologji e paprovuar dhe nė fazė parapregatitore nuk pėrbėn akoma njė arsye tė fortė ekonomike pėr tė zėvendėsuar naftėn. Kjo ėshtė arsyeja pėrse shumė ekspertė po fillojnė tė diskutojnė pėr tė ndėrtuar njė ekonomi hibride. Nė mėnyrė qė ne tė mos zėvendėsojmė hidrokarburet tėrėsisht, ajo qė do tė na nevojitej tė bėnim do tė ishte tė pėrdornim sa mė pak naftė dhe sidomos ta pėrdornim atė me efiēencė. Kjo do tė thotė qė ne tė ndryshojmė ēdo gjė qė nga makinat qė ne ngasim, e deri tek shtėpitė nė tė cilat jetojmė, mėnyrėn se si e prodhojmė dhe e shpėrndajmė energjinė elektrike.
Revolucioni nė mendime dhe nė veprime
Ekonomia hibride ka pėr tė patur nevojė pėr njė rrjet elektik, i cili tė mund tė pėrshtatė ēdo burim tė vlefshėm energjie. Nė qoftė se rrjeti energjitik do tė ishte mė i zgjuar, nėse do tė ishte mė tepėr i decentralizuar dhe demokratik, si Internet-i p.sh., atėherė do tė pėrmirėsohej efiēenca duke shkurtuar distancėn mesatare midis prodhuesve tė energjisė dhe konsumatorit. Kjo gjithashtu do tė bėnte tė mundur qė, rrjeti tė ishte mė pak i cėnuehėm nga ndėrhyrjet, nga mbingarkesat, stuhtitė dhe terrorizmi. Idea ėshtė qė tė ndėrtohet njė rrjet fleksibėl (elastik) dhe dinamik, i cili tė kalojė nė dy kahe, tė cilėt qė tė dy rrjedhin (japin) energji dhe pranojnė kontribute nga miliona shtėpi. Para sė gjithash, juve ju nevojiten prodhues energjie dhe pėrdorues tė pėrfshirė nė tė njėjtėn gjė. Ėshtė njė vėshtrim krejtėsisht i ndryshėm, se si ne prodhojmė energji dhe si e pėrdorim kėtė energji.-
Duke patur njė rrjet hibrid nuk ėshtė nevoja tė argumentojmė meritat e lėndėve tė djegshme fosile pėrkundrejt lėndėve tė ripėtėritshme. Gjė qė ėshtė e mirė jo vetėm sepse dy anėt janė shumė larg njėra-tjetrės, por edhe sepse tė dyja sėbashku kanė pika bazė. Pėrkrahėsit e naftės janė korrektė (kėmbėngulės) nė aludimin se asnjė lėndė djegėse nuk prodhon (pėrmban) energji/ litėr mė tepėr se nafta. Ekzekutuesit e Exxon-Mobile dėshirojnė tė thonė, qė njė stacion gazi mesatar, siguron tė njėjtėn energji, si edhe 200 km2 me panelė diellorė. Duke qenė se, nafta rrjedh e gatshme nga toka, hidrogjeni do tė duhet tė prodhohet nga elektroliza, proces ky qė pėrfshin dėrgimin e njė rryme elekrtike nė ujė, i cili shpėrbėn ujin nė hidrogjen dhe oksigjen.
RIZBULIMI I RRJETIT TĖ ENERGJISĖ
Nė njė njė tė ardhme jo tė largėt, sistemet qė ne pėrdorim pėr tė prodhuar dhe transportar energji do tė ndryshojnė rrėnjėsisht. Shumė prej pjesėve tė trasmisionit mund tė duken njėsoj, siē duken edhe sot, por ato do tė pėrfshijnė teknologji tė reja, qė bėjnė lidhjen me prodhimin e energjisė, ngrohjen dhe automobilat. Kėtu tregohet se si do tė prodhojmė energji nė tė ardhmen, dhe si do ta trasmetojmė atė.
SOT. Shumė prej rrjeteve elektrikė dalin prej impianteve prodhues, qė ndodhen larg e qė furnizohen me naftė, qymyr ose gaz natyror. Impiantet tipikė pėrdorin mė pak se 40% tė energjisė sė lėndėve djegėse qė pėrdorin.
RRJETI TRASMETUS Voltazhi qė vjen nga impianti duhet tė jetė tepėr i lartė, mė tepėr se 765 000 pėr tė mbuluar distancėn e gjatė midis vendit ku prodhohet energjia dhe ku pėrdoret ajo.
MAKINAT Sot ato punojnė (lėvizin) me naftė, sepse ėshtė njė lėndė djegėse e transportueshme, por nė tė ardhmen ato do tė bėhen pjesė e rrjetit.
KONSUMATORĖT Transformatorėt pakėsojnė tensionin super tė lartė tė rrjetit tė trasmetimit, dhe kėshtu energjia shkon tek shtėpitė dhe bizneset nėpėrmjet njė rrjeti trasmetimi me voltazh (tension) tė ulėt. Pėrdoruesit janė klientė tė impiantit dhe nuk prodhojnė aspak energji nga ana e tyre.
NESĖR Rrjeti i ardhshėm nuk do tė shtrihet i vetėm nė impiante energjitikė tė largėt. Pėrkundrazi, konsumatorėt do tė bėhen prodhues, duke pėrdorur teknologji mikroprodhuese tė cilat do tė shfrytėzojnė energjinė e diellit, erės, hidrogjenit dhe lėndėve djegėse fosile, pėr tė ushqyer rrjetin me energji shtesė.
PRODHIMI INDUSTRIAL Fabrikat me panelė diellorė mund tė shesin energji shtesė nė rrjet.
HIDROGJENI Njė pjesė e energjisė e prodhuar nga panelet diellorė mund tė pėrdoret nga elektrolizerėt pėr tė prodhuar hidrogjen nga uji. Hidrogjeni do tė rrjedhė nėpėr qelizat e lėndės djegėse nė makina dhe shtėpi.
INFORMACIONI TEKNOLOGJIK Sisteme tė rinj informimi do tė kthejnė rrjetin nė njė rrjet tė dhėnash. Kapaciteti i pėrmirėsuar i monitorimit tė energjisė do tė bėjė tė mundur transmetimin dy-kahėsh tė energjisė.
MULLINJĖT E ERĖS Shumė prej impianteve tė energjisė me lėndė djegėse fosile nuk do tė jenė mė, por grumbuj gjeneratorėsh tė erės do tė plotėsojnė rrjetin, sidomos kur energjia diellore tė mbulohet prej natės apo nga retė.
MUNDĖSITĖ E ZĖVENDĖSIMIT Sisteme tė mikroprodhimit tė energjisė mund t`i japin mundėsinė shumė vetave qė tė jenė jashtė rrjetit tėrėsisht.
ENERGJIA FV (FOTOVOLTAIKE) Gjatė pjesės me mė shumė diell tė ditės, panelet fotovoltaikė (FV) tė vendosur nė ēatitė e shtėpive do tė prodhojnė energji mė tepėr se sa ka nevojė shtėpia. Shtesa e kėsaj energjie mund tė kalohet drejt rrjetit.
MIKROTURBINAT Lėvizen ose shtyhen nga era ose lėndė djegėse fosile, kėta sisteme sigurojnė njė mėnyrė tjetėr pėr shtėpitė dhe bisneset, qė tė pakėsojnė marrėdhėnien e tyre me rrjetin ose tė prodhojnė energji pėr t`ia rishitur kompanive tė energjisė.
Shikoni nė hapėsirėn e parkimit. Kėto janė ato qė industria e dobishme i quan vlera nė gjendje tė vdekur. Industria e energjisė ka shumė pėr tė mėsuar nga tė rinjtė me iniciativė, se si tė tė prodhojnė me shpejtėsi tė lartė dhe vėllim tė madh. Ka shenja qė tregojnė se industria e energjisė po ndryshon nė mėnyra tė ndryshme. Japonia ka qenė e shqetėsuar dhe e vetėdijshme pėr importimin e enrgjisė dhe mori nismėn nė 1993 mbi njė plan tepėr ambicioz pėr tė promovuar energjinė diellore. Tashmė rreth 170,000 shtėpi nė Japoni po ushqejnė rrjetin e kompanisė energjitike. Hitoshi Iokawa, njė pėrkthyes nė Utsonomia, nė veri tė Tokios, instaloi panele diellore nė ēatinė e shtėpisė sė tij nė 1997 pėr rreth 33 000$ (qeveria subvencionoi rreth 10 000$ tė shumės). Qysh atėherė ai ka qenė i aftė tė prodhojė njė sasi prej 460$ ēdo vit duke ia shitur kėtė elktricitet kompanive tė energjisė, e mjaftueshme kjo pėr tė shlyer faturat e tij tė energjisė. Mua mė pėlqen tė provoj gjėra tė reja!- thotė ai.
Nė Gjermani falė ambicies sė Qeverisė 100 000 ēati kanė marrė iniciativėn tė jenė mė tė mirėt nė rrjetin matės, me qindra shtėpi e bisnese qė ushqehen me impiante tė erės apo diellorė po ushqejnė rrjetin lokal.
Plug-Power njė firmė energjie nė Long Island, po shvillon sistemin e furnizimit me lėndė djegėse tė shtėpive-qeliza tė lėndės djegėse hidrogjen, nė madhėsinė e njė dollapi muri, e cila siguron ngrohje, ujė tė ngrohtė dhe elektricitet, si edhe lėndė djegėse pėr njė makinė me hidrogjen. Nė maj, BP Solar zbuloi njė qelq (xham) elektrik, i cili njė ditė mund t`i kthejė dritaret dhe baxhatė (ēatitė prej xhami) nė mini impiante pėr prodhimin e energjisė. Sigurisht shumica kėtyre pajisjeve shumė shpejt do tė arijnė dhe do tė pėrdoren nė vendet e zhvilluar.
Njė nga pyetjet kyēe mė me rėndėsi ėshtė nėse energjia e blerė tek publiku do tė shkojė nė rrjetin hidrik. Sa persona kujtohen (shqetėsohen) nėse e kanė vėnė makinėn (automjetin) e tyre nė prizė, ndėrkohė qė e kanė parkuar? Silvia Diaz p.sh. nuk duket se kujtohet. Ajo ėshtė njė nga tė paktėt persona nė Amerikė, qė ka nė shtėpi njė sistem tė vetin, e cila akoma planifikon orarin e lavanderisė nė varėsi tė motit. Nėse koha ėshtė e vrenjtur, atėherė, ajo ka pėr tė lėnė grumbullin e pantallonave, ēorapet dhe bluzat pėr mė vonė. Por, nėse koha ėshtė me diell, atėherė sistemi funksionon. Ajo gjithmonė konsultohet me kontatorin e vet, para se tė vendosė pėr tė larė rrobat e bardha. Kontatori ndodhet menjėherė pas dhomės sė lavanderisė- thotė ajo. Ne mund tė shohim se sa energji po prodhojmė dhe sa po harxhojmė. Diazėt shisnin energji nga shtėpia e tyre kur kuptuan qė ata kursenin 2/3 e faturave tė tyre. Ne nuk kemi qenė tė ndėrgjegjshėm pėr pėrdorimin e enrgjisė thotė ajo Por tani jemi!. Kjo ėshtė njė frazė qė duhet kapur.
KUR NJERĖZIT E DUHUR BĖHEN SĖBASHKU, ĒDO GJĖ ĖSHTĖ E MUNDUR!
Edhe tokat e largėta, me pak mundėsira pėr naftė po fillojnė tė duken mė tėrheqėse nga dita nė ditė. Rėrat bituminoze tė Alberta-s janė shumė tė kushtueshme pėr t`u transportuar, por mjaft me bollėk pėr tė joshur bosat e naftės. Kėta projekte janė tepėr tė shtrenjtė dhe dukeshin praktikisht tė pamundur deri para pak vitesh. Tani nė pėrputhje me ēfarė po ndodh me ēmimet e naftės kėto javė dhe muajt e arhshėm, shumė ekspertė mendojnė qė investime tė tillė do ta nxjerrin vlerėn e vetė.
Deti i Thellė. Teknologji tė reja kanė bėrė tė mundur shpimin nė thellėsi deri nė 21,000 m. Inxhinierėt kanė nxjerrė koston e naftės detare nga 15$ deri nė 20$ pėr fuēi. Nėse nuk do tė bėhej fjalė pėr paradhėniet, atėherė ēmimi do tė ishte pa frikė 100$- thotė Gibson. Nėse mbi kėtė perceptim ecim qė do tė kemi naftė me 40$ vit pas viti, atėherė ju keni pėr tė parė mė shumė aktivitete nė zbulim dhe prodhim nė vendet e shkretė, larg nga infrastruktura e zhvilluar- thotė Robert Ebel, shef i programit tė energjisė nė Qendrėn pėr Studimet Strategjike dhe Ndėrkombėtare nė Washington.
FRONTI I ALASKĖS
Ku beteja e gjelbėrimit kundėr naftės sė madhe po merr zjarr, pėrsėri.
Kėto shumė shpejt mund tė jenė shenjat e ngrohjes globale, gjė qė ėshtė ironike, pasi shpresa e Arktikut ėshtė prej 19 milion akėr nga rezervatet natyrorė, qė administrata e Bushit e ka pėrcaktuar si vendin mė optimal pėr pėr tė shpuar pėr naftė dhe pėr gas natyror, lėndė djegėse fosile kėto, qė zėnė vendin e parė nė ngrohjen globale.
Pavarėsisht nga problemet e ngrohjes globale, ngjarjet e fundit kanė intensifikuar presionin (nxitjen) pėr tė gjetur burime tė rinj nafte e gazi natyror nė Alaskė. Paqėndrueshmėria nė Lindjen e Mesme, Venezuelė dhe Rusi kanė shtyrė Shtetet e Bashkuar tė kėrkojnė (kenė) pavarėsinė e naftės. Ndėrkohė, qė rritet ēmimi i naftės, bėhen kėrkime dhe zhvillime mė shumė fitimprurės. Pavarsisht nga pengesat pėr propozimet e tij rreth energjisė nė Kongres, Presidenti George W. Bush foli pėr zhvillimin e Alaskės, si njė prioritet kryesor gjatė njė faze tė dytė. Ambientalistėt thonė qė potenciali i Arktikut tė Alaskės ėshtė shumė i vogėl pėr tė justifikuar kėrcėnimin e shpimeve qė i kanoset botės sė vetme tė egėr, ku karibou bėn bredhjen e tij migratore dhe dallėndyshja e detit ngre folenė.
Nė tė kaluarėn, interesi pėr naftė fitoi betejėn e energjisė kundrejt mjedisit, kur ēmimet e naftės dhe tensionet gjeopolitike ishin tė nderė (tė lartė). Ambientalistėt, gjithashtu thonė qė ndryshimet klimatikė tepėr tė shpejtė tė Arktikut po rrisin rrezikun e shpimeve. Shkrirja e shtresės sė ngrirė poshtė tokės po ndryshojnė dukshėm vegjetacionin qė mban kariboun; dimrat sa vijnė e shkurtohen dhe pengojnė ndėrtimin e rrugėve tė akullta, si edhe mjeteve tė tjerė nga ana mjedisore shumė tė ndjeshėm ndaj kėrkimeve pėr naftė. Industria e naftės nuk ka metodologjitė dhe teknikat qė gjejnė zgjidhjen e ndryshimeve tė menjėhershėm tė mjedisit- paralajmėron biologu Klein. Akoma, deri sa siguria e enegjisė sė SH.B.A.-sė do tė paraqitet e rrezikuar, qėndrimi i ambientalistėve duhet tė jetė i prekshmėm gjithashtu.
NAFTA NUK PO LARGOHET
Kėrcėnimi i vėrtetė ėshtė rritja e pėrhershme e sfidės nė arritjen e kėrkesave globale. Nė kundėrshtim me kritikėt, ka mundėsi qė ne tė jemi pėrdoruesit mė efiēentė tė energjisė nė botė. Energjia kryesore e pėrdorur nė shtėpi ėshtė elektriciteti, dhe pėr kėtė ekziston njė debat i pranueshėm pėr mėnyrėn se si ne e prodhojmė kėtė lektricitet. A digjet naftė, gas apo nuklear? Faktet janė qė shkalla e lartė e prodhimit tė energjisė vjen nga lėndėt djegėse fosile, nė afat tė shkurtėr dhe ka mundėsi edhe nuklear nė afat tė gjatė.
Parashikohet njė shoqėri e lėndėve djegėse fosile. Pėr 20 vitet e ardhshėm, rritja e konomisė nė botė ka pėr tė rritur kėrkesat pėr naftė dhe nėnproduktet e saj nė njė sasi nga 65-85 milion fuēi nė ditė deri nė 330 milion fuēi nė ditė, i cili ėshtė njė numėr tepėr tepėr i madh. Unė nuk jam kundėr erės dhe diellit, por ata janė joekonomikė. Ata nuk mund tė konkurrojnė mbi baza tė qėndrueshme me lėndėt djegėse fosile. Ato kėrkojnė subvencione tė mėdha. Nėqoftėse ju merrni pėrsipėr 20% rritje tė erės dhe diellit pėr 20 vitet e ardhshėm, ata pėrsėri pėrbėjnė vetėm 1% tė energjisė sė botės.
Ulja natyrale e rezervave tė naftės ėshtė keqkuptuar. Kėtu ndėrhyjnė njė sėrė pėrbėrėsish. Kėrkesat rriten afėrsisht me 2% nė vit. Kjo shifėr nuk duket e madhe, por duke u kthyer nė 1972 kur kėrkesa ishte 800 000 fuēi nė ditė; tani kėrkesat janė pėr 2 milionė fuēi nė ditė. Nė tė njėjtėn kohė, burimi nga i cili ju prodhoni ėshtė nė rėnie me 3-4% nė vit ose rreth 1.5 milionė fuēi nė ditė nė 1972, dhe 3-4 milionė fuēi nė ditė nė ditėt e sotme. Kėshtu qė hendeku ėshtė rritur nga 2 milionė deri nė 6 milionė fuēi nė nė ditė. Ēfarė na nevojitet tė bėjmė ēdo vit pėr tė plotėsuar hendekun, i cili po bėhet shumė shpejt njė detyrė e madhe.
Pėrsa i pėrket mendimit qė ēmimi afatgjatė i naftės po rritet, unė jam skeptik. Gjatė 40 viteve kam dėgjuar tė paktėn pesė apo gjashtė herė qė ne po shkojmė drejt njė paradigme tė re mbi ēmimin e naftės. Ne duhet tė jemi mė tė kujdesshėm pėr mėnyrėn e pėrdorimit tė energjisė. Por nė kundėrshtim me kritikėt tanė, ka mundėsi qė ne tė jemi pėrdoruesit mė efiēentė tė energjisė nė botė. Kėta njerėz thonė qė ne kemi vetėm 2% tė popullsisė sė botės dhe pėrdorim 30% tė energjisė. Kjo ėshtė e vėrtetė, por ne prodhojmė 35% tė podukteve tė botės, kėshtu qė ju duhet ta keni parasysh nė tė ardhmen se ēfarė bėjmė ne kėtu.
NĖ NJĖ LABORATOR JU MUND TĖ TREGONI SE SI FUNKSIONON TEKNOLOGJIA, POR TA SHESĖSH ATĖ NĖ KMART ĖSHTĖ DIĒKA TJETĖR
Nqs. Teknologjia do tė ishte konkurruese