Prof. Ass. Sazan GURI
Gjithė aktiviteti i shfrytėzimit tė energjisė nga burimet e parinovueshme (nafta, gazi etj.) e tė rinovueshme (uji, dielli, era etj.) mendohet se arrihet duke ndėrlidhur tre mekanizmat bazė tė energjisė si (1) mundėsine e gjetjes, (2) efektivitetin dhe (3) pranueshmerinė me tre problemet bazė tė saj si (1) rritjen e ekonomisė, (2) garancinė e energjisė dhe (3) mjedisin. Ekzistojnė tė paktėn 10 fusha pėr veprim, qe pėrbejnė hapa kritike nė krijimin e kushteve bazė me tė cilat industria e energjisė mund tė operoje nė gjithė vendin pėr tė realizuar tre qėllimet e sipėrmendura themelore tė saj, si (1) mundėsine e gjetjes, (2) efektivitetin dhe (3) pranueshmerinė. Detyra pėr secilen nga kėto ka kuptim dhe rėndėsi.
Nė kėtė kontekst, do tė ketė kuptim vlerėsimi i Aksioneve Politike si: 1. Pėrfitimi nga dobitė e reformave tė ekonomisė sė tregut dhe rregullimeve tė pershtatshme nė legjislacion, ku gjejne vend problemet si liberalizimi ne nivel kombetar, privatizimi, tregtimi dhe harmonizimi regjional. Liberalizimi nė nivel kombtar ėshtė hapi i parė ne reformat e tregut. Ajo ka pėr qėllim tė krijojė njė fushė lojė me nivel transparent dhe garues, kurdoherė qė krijohet mundėesia. Reforma tė tilla tė tregut duhet te dublohen me rregulla tė forta loje tė administruar nga rregullator jo tė pjesshėm tė pa pėrzjere me nderhyrjet politike afat shkurtra. Si rregull, qeveria ėshtė mė mire tė terhiqet nga menaxhimi direkt i tregtimit te energjisė. Nuk ėshtė qeveria qė zgjedh pėr qytetarėt e saj furnizimin me energji, por pėrgjegjėsia e qytetarėve pėr ti siguruar vetvetes njė integrim tė qėndrueshėm tė burimeve tė vendit me ato tė jashtme. Megjithate qeveria jo se zhduket nga skena e energjisė. Ajo ēfaqet me pėrgjegjėsi tė larta si nė mbrotjen e konsumatorit nga abuzimet, nė kryerjen e ligjeve tė konkurencės, nė standartet e sigurise dhe tė mjedisit, nė ligjet dhe garancitė financiare etj., ose nga ndonjė ndėrhyrje e politikave afat shkurtėr, qė prishin ekuilibrat e zhvillimit tė qėndrueshem.
Hapi i dytė nė reformat e tregut tė energjisė ėshtė harmonizimi i legjislacionit dhe integrimi regjional i furnizimit me energji dhe sistemet e shpėrndarjes. Nė kushtet e vendit tonė kur prohimi i energjisė ėshtė jo stabėl dhe rrjeti i shpėrndarjes lė per tė dėshiruar lypset njė angazhim tjeter pėr tė pėrmisuar legjislacionin nė dobi tė perfitimit sa mė tė madh e mė tė shpejt nė ndėrlidhjet me vendet fqinjė. Rast tė tillė pėrben futja e vendit nė rrjetin ndėrkombėtar tė linjės sė gazit, pėr tė cilėn akyualisht ėshtė bėrė shumė pak. Ja dhe njė tjetėr rol i qeverisė, nė kėtė aspekt. Privatizimi pėrbėn hapin e tretė qė varet nga rrethanat, nė tė cilėn ndodhet vendi nė lidhje me reformat e ekonomisė sė tregut. Megjithatė ka shembuj nė botė, qė shteti mbasi i lė tė hapura opsionet pėr zhvillim energjie, vetė operon efektivisht nė garėn pėr shėrbimet e energjisė. Ndėr konsiderata tė tjera mund tė theksosh, qė tregu i energjisė dhe garimi kėrkon njė disiplinė tė fortė se pėrndryshe e degjeneron nė loje pėr energjine ku pėrfitojnė pak veta. Konstatohet se njė prej barierave mė tė mėdha pėr ta mbajtur ne efikasitet sherbinin pėr energjine ėshtė tendenca e qeverisė pėr ta trajtuar si sherbim social me ēmime qė nuk reflektojne koston efektive ose qė nuk paguhen.
2. Mbatja hapur e tė gjitha opsioneve mbi burimet energjitike do tė thotė njė shumellojshmėri mėnyrash pėr tė pėrfituar energji, qė nė botė ka treguar njė metodė efektive nė rritjen e sigurisė dhe nė krijimin e portofolit tė energjisė, p.sh.
Prej hidrokarbureve nėpermjet rritjes sė rezervave tė naftės e tė gazit si rezultat i zbulimive tė reja naftėmbajtėse ose rivlerėsimeve tė rezervave nė vendburimet e zbuluara dhe nė zona tė reja pranė tyre, bazuar nė perdorimin e teknologjive te reja, pėrpunimi i tė cilave do tė japė njė sasi mė tė madhe lėndeje koksike, e aftė pėr tu shfrytėzuar si lėnde djegesė nė Instalimet e mėdha qendrore.
Prej burimeve minerare nepermjet rievidentimit dhe rivlerėsimit tė shtresave dhe rezervave qymyrore, torfave e linjiteve me aftėsi tė mira kalorifike, pėr tu shfrytėzuar si lėnde djegese nė Termocentrale.
Prej gjeotermise nėpermjet vlerėsimit tė rezervave tė burimeve egzistuese termale shumė tė leverdishme, duke pėrdorur gradientin vertikal termal, si dhe tė evidentimit tė burimeve tė tjera termale pranė tektonikave aktive, duke i vėnė nė efiēienēė, si ko-gjenerator tė energjisė.
Nga fusha e transportimit dhe transmetimit tė lėndėve energjitike nė drejtim tė pėrfitimit tė energjise qė tė garantojnė instalime depozitash tė naftės, gazit dhe tė nėnprodukteve tė tyre, duke nxitur interesin e investitoreve privat shqiptar apo tė huaj pėr tė tregtuar nė kushte tė ekonomisė sė tregut tė liberalizuar. Nga kjo pikepamje, teknicienet tanė po pėrgatiten tė evidentojnė shkėmbinjtė me aftėsi tė mira magazinuese, ku mund tė stokohet gazi i thatė metan nė kushte shtresore deri nė thellesitė optimale 1500m dhe mandej tė pėrdoret pėr ngrohje rajonale. Tė pėrcaktojne gjurmėt dhe sistemet e gazsjellėsit nė tė gjitha variantet e mundshme te kalimit te tij ne Shqipėri, nė kuadrin e furnizimit me gaz natyror nėpėrmjet rrjetit Europian, ku vendi yne do te pėrfitoje sasira tė caktuara gazi, qė do tė shfrytėzohet pėr pėrdorim industrial, rezidencial dhe TEC-et.
Nga fusha e rrjetit hidrik ne drejtim te perfitimit te energjise Prej sistemeve lumore dhe\ ose liqeneve artificiale nėpėrmjet shfrytėzimin tė rrjetit kryesor, ku prodhimi i energjise ėshtė sasior, i mjaftueshėm pėr tė plotėsuar deficitin aktual tė energjisė, si energji e pastėr pa probleme tė ndotjes sė ambjentit.
Nga fusha e Meterologjise nė drejtim tė pėrfitimit tė energjisė prej sistemeve tė eres, shiut dhe diellit, ku do tė prognozohet sasia e reshjeve nė vite, ndikimi i tyre nė prurjet ujore me akses ndėrtimin e hidroēentraleve tė vegjėl nė zonat lindore, verilindore e juglindore tė vendit dhe do tė jepen tė dhėna mbi proēeset eoliane (erėrat), mbi proēeset e batic zbaticave, veēanėrisht pėr zonat bregdetare, ku nė baze tė tyre do tė pėrdoren mandej instalimet e gjeneratoreve tė tipit fluge me ujė ose me erė, si dhe sasia e ditėve me diell nė rajonet bregdetare e fushore tė Shqipėrise, pėr tė sensibilizuar dhe nxitur instalime tė paneleve diellore.
Nga fusha e pyjeve dhe agrikultura ne drejtim tė pėrfitimit tė energjisė jo komerciale prej lėndes drusore, ku do tė analizohen rajone qė ndjejnė nevojėn e zėvėndėsimit tė drurėve ose zona qė mund tė japin lėndė drusore pa prishur ekuilibret natyrore (ekosistemet). Ketu hyn dhe biomasa moderne, ku do tė analizohet energjia qė mund tė pėrfitohet prej mbetjeve urbane, materialeve organike jo fosile me origjine biologjike dhe mbetjet agrikulturale tė kafshėve tė mbledhura zakonisht nga pėrdoruesit.
3. Tė zvogėlohet risku politik pėr investime nė projektet energjitike, ku investimi kapital nė energji mund tė trajtohet ose duke mobilizuar fondet kombtare pėr investime nė infrastrukturėn e energjisė (pa teknologji te huaj) ose me transferim teknologjie, e cila varet nga investimet e huaja. E dyta pėrbėn njė problem tė madh nė vendet nė zhvillim si yni. Madje, llogaritet qė investimet nė vende tė tilla si yni dalin me kosto shumė tė lartė pėr shkak tė riskut politik. Kjo ėshtė detyrė e popullit dhe e Qeverisė pėrkatėse. Pėr kėtė kėrkohet nje ambjent mė miqėsor pėr investitorėt.
4. Ēmimi i energjise pėr tė mbuluar kostot dhe pėr tė siguruar pagat ėshtė njė faktor i rėndėsishem nė vlerat e kuotimit tė nivelit tė energjisė dhe nė cilesinė e shėrbimit. Ēmimi ka lidhje direkte me intesitetin e energjisė. Ai duhet te reflektojė kostot e variushme, si koston e mbatjes dhe koston marxhinale tė kapitalit pėr shtrirjen e sistemit pėr ēdo konsumator.
5. Nxitja e efiēiences mė tė lartė tė energjisė, qė do tė thotė njė bashkegzistencė e fortė midis intesitetit tė energjisė dhe vlerės sė paguar nga pėrdoruesi. Garantimi i intesitetit tė energjisė kėrkon aplikimin e njė teknologjie me efikasitet tė lartė, qė do tė thotė nje ēmim mė tė lartė tė energjisė pėr shkak tė mbulimit tė kostove jo tė vogla. Pėrfitimi i energjisė me ēmime tė ulta nga teknologji me kosto tė ulėt mund tė ēojė nė kthim mbrapa ndaj kėrkesave tė energjise dhe nė pėrdorimin e saj nė rrugė te tjera.
6. Nxitja e bashkepunimeve financiare me partner strategjik nė shėrbim tė mjedisit, qė do tė thotė tė pėrfitosh nga infrastruktura e vėndeve nė zhvillim, tė cilat vet paraqesin interes pėr tė kėrkuar dhe shtrirė teknologjite e tyre tė energjisė. Ketu duhet treguar kujdes i veēantė, sepse pėrgjithsisht teknologjitė mbi energjinė, qė pėrdoren dhe konsumohen sot reflektojnė goditje mjedisore, veēanėrisht nė nivel lokal. Bashkėpunimet tė tipit jointventures midis vendeve tė zhvilluara dhe atyreve nė zhvillim duhet tė qendėrzojne objektivat e qeverisė, madje pa vonesė. Me kėtė rast tė hartohen rregulla e ligje tė thjeshta pėr ndalimin e emetimit tė gazeve nė atmosferė.
7. Tė sigurosh dhe tė krijosh kushte te pėrshtatshme pėr pėrballim tė nevojave energjitike nga tė varfrit duhet te pėrbejė njė nga problemet mė prioritare pėr qeverine. Gjetja e burimeve energjitike dhe efektiviteti i tyre janė tė lidhura ngushtė midis tyre dhe pėrballimi i tyre prej njerėzve tė varfėr kudo qė jetojnė duhet bazohet nė tre parimet bazė tė projektuara pėr tė forcuar ēmimin e kostos efektive si shpėrndarje tė tė ardhurave tė barabarta pėrmes politikave ekonomike dhe sociale, ndihma pėr rėnien e kostos dhe ngritja profesionale e ndertim tė impjanteve lokal pėr energjine. Shpėrndarje e tė ardhurave tė barabarta pėrmes politikave ekonomike dhe sociale nuk do tė thotė tė ndėrhysh nė strukturėn e ēmimit kosto reflektive tė energjise.
Pėr tė ndihmuar tė varfrit, Qeveria duhet tė pranojė kėto pergjegjėsi: (1) tė jetė e ndėrgjegjshme pėr humbjen e njė kostoje tė caktuar tė njė infrastrukture energjie nė shėrbim tė tė varfėrve, (2) tė projektoje kosto reale pėėr stacionet lokale por me ēmime tė ulta pėr shėrbimet kryesore duke pėrdorur manometra pėr kapacitet tė kufizuar, (3) tė favorizojė decentralizimin dhe tė nxisė sistemet e energjise sė rinovueshme pėr zonat rurale, ku kostoja e tyre duhet tė rezultoje mė e ulet ne krahasim me atė tė shpėrndarė nga rrjeti dhe (4) tė ndėrtojė kapacitete (impjante) pėr filiale lokale tė energjisė nė zona rurale, duke trajnuar menaxhera dhe personel tė tjerė, si teknik e biznesmen pėr tė qeverisur aspekte tė bisnesit dhe tė mbatjes sė impjantit lokal.
8. Nxitja e fondeve qeveritare per kerkime, zhvillime e shfrytezime ne fushen e energjise, qė pėr fat tė keq, Qeveria shqiptare bėn shumė pak ose aspak pėrpjekje pėr tė nxitur studime kėrkimi, zhvillimi e shfrytėzimi nė fushėn e energjisė. Argumentimi se nuk ka fonde, mė shume i ngjan thėnies se mė mirė tė dish se sa tė kesh, sepse pothuajse nė asnjė rast keto 10-12 vjet nuk ėshtė kėrkuar mendimi shkencor para se tė blihej njė teknologji e caktuar ose para se tė jepet njė perspektivė e zhvillimit tė energjisė. Pėr dy vjet nuk do tė ketė krize energjie nė shqipėri, thuhet nga qeveritaret, sa herė qė ndjehen keq e ngushtė nga situata krize e momentit. Ai qė nuk e di (populli) gėzohet dhe ai qė e di (intelektuali) tmerohet nga diletentazmi dhe papėrgjegjshmėria e tyre. Nė asnjė rast nuk ėshtė dhėnė kėto 10-12 vjet nėpėrmjet studimeve tė kėrkimeve, tė zhvillimit dhe tė shfrytėzimit njė strategji e caktuar, nėse vendi yne do tė ecė duke pėrdorur e konsumuar lėndė energjie nga importi, ose kaq pėrqind eksport e kaq pėrqind import, ose ēpjesė do tė mbulojnė burimet e rinovueshme tė vendit dhe ēpjesė do tė mbulojnė ato tė parinovueshme, ose ēpjesė do tė mbulojnė veprat e mėdha hidroteknike dhe ēpjesė do tė mbulojnė ato lokale e tė vogla. Pėr sa mė sipėr qeveria duhet tė ketė programe aktive pėr studime tė kėrkim zhvillimit nė fushėn e energjisė me kėto prioritetet e sipermendura. Theksojmė se shpenzimet e fondet e tilla do tė jepen nė kushtet e garės, nė midis autoriteteve shkencore tė vendit si akademik, personelit dhe institucioneve tė kualifikuara pėr fushat e energjisė deri nė shoqatat e grupet e specializuara nė kėtodrejtime.
9. Tė avancohet edukimi dhe informacioni publik, ku nxitja e edukimit dhe informacionit publik per debate provokative te hapura, transparente dhe te pavarura pėrbėjnė mjetin mė tė mirė pėr tė edukuar publikun e gjerė mbi zhvillimet qė kėrkojnė pėrballje tė energjisė. Fokusimi i ēėshtjeve nė fushėn e edukimit mbi energjinė duhet kuptuar si njė nevojė globale, si pronė e tė gjithėve dhe pėr njė afat tė gjate kohor. Edukimi dhe informacioni publik ėshtė njė vepėr njerezore dhe duhet tė fondohet nga qeveria pėrsėri ne kushtet e njė garejė midis sektorėve privat, akademikeve dhe organizatave jo qeveritare me qėllim qė tė nxitet emulacioni dhe tė stimulohen idetė dhe metodat e reja pėr zhvillimin dhe menaxhimin e energjise. Vetėm njė debat i hapur dhe i vertetė mbi problemet e energjisė do tė ketė interes pėr mediat dhe publikun e gjerė. Por, fatkeqėsisht tek ne, megjithėse nuk ėshtė vendi dhe momenti ndodh qė njė grup intelektualėsh, mė se prej njė viti rendin nėpėr korridoret e Institucioneve tė mėdha tė vendit ose tė ndonje fondacioni fantazėm tė vendit me projekte nė dorė pėr tė sensibilizuar apatikėt dhe letargjikėt e organeve vendim marrese.
10. Kthimi nė moral tė ndershėm i menaxhimit te sistemit energjitik ėshtė ndėr komponentet mė tė forta, sepse si kompanitė qė operojnė nė fushėn energjitike dhe ata (populli) qė pėrfitojnė duhet ta ndjejne vehten pikėsepari si qytetar tė botės. Morali dhe etika e ndershmėrise pėrbėn sot njė nga problemet mė tė mėdha pėr tu marė parasysh nė strategjitė e kompanive operuese dhe nė ato tė qeverisė. Nė kėtė kontekst, etika pėrfshin nje standart nė sjelljen personale, praktika tė ndershme gare, pėrgjegjėsi dhe njėherėsh pėrkushtim nė zgjidhjen dhe zhvillimin pėr njė integrim tė qėndrueshėm tė problemeve energjitike tė vendit.